توجه قرار می‌گیرد.[١] نیز او در زبدة البیان _ که بعد از مجمع الفائدة به خامه درآمده _ ابتدا به عموم لفظ اشاره کرده و بعد به بحث در دو نظر یاد شده می‌پردازد.[٢] به این ترتیب، مفهومی فراتر از «المنع بالمرض» برای احصار قایل است و آن را به معنای مطلق منع دانسته است.

٤-٤. تمسک به رهیافت مفهوم مخالف برآمده از سبب نزول آیه‌ای دیگر در تعیین حجیت یا عدم حجیت مفهوم دیگر: «إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْكُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ فَلاَ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ».[٣] بیضاوی در باره معنای قصر در آیه، این احتمال را مطرح کرده است:

اگر گفته شود که إنّما مفید قصر حکم بر موارد مذکور در آیه است و چه بسیار حرام‌هایی ‌هست که در این آیه یاد نشده است، می‌گویم: مراد قصر حرمت است بر آنچه ذکر شده و آنها حلال می‌پنداشتند و نه به صورت مطلق.

مقدس اردبیلی در ارزیابی این سخن می‌نویسد:

وقوع این امر روشن نیست. پس باید گفت حصر در این آیه، نسبت به آنچه آنها بر خود تحریم کرده بودند، اضافی است. و ذکر آن در سبب نزول کریمه‌ «یَا أَیُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلاَلاً طَیِّباً وَلاَ تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ»[٤] گذشت.[٥] یعنی آنچه شما حرام شمرده‌اید، حرام نیست، بلکه این‌ها [که ما می‌گوییم] حرام است.[٦]

به این ترتیب، با تردید افکندن در اصالت یک سبب نزول، توجه خود را به سبب نزول دیگری که صحیح می‌داند، معطوف داشته و با بهره‌گیری از مفهوم مخالف برآمده از سبب نزول یک آیه، به تفسیر و تبیین آیه‌ای دیگر می‌پردازد.

٥. مصداق یابی موضوع حکم

مقدس اردبیلی ذیل آیه‌«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَیْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَیْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلَوةِ فَیُقْسِمَانِ باللّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاَ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى‌ وَلاَ نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الآثِمِینَ»،[٧]

[١]. سوره بقره، آیه‌١١٥‌.

[٢]. ‌زبدة البیان، ص‌٦٩.‌

[٣]. سوره ‌بقره، آیه‌١٥٨‌.

[٤]. ‌زبدة البیان، ص‌٢٨٨.

[٥].‌ همان، ص‌٢٨٧‌.

[٦]. سوره بقره، آیه‌١٦٨‌.

[٧]. زبدة البیان، ص‌٣٦٤‌.