روش فقیهان است _ به ما می‌آموزد که برای یافتن دلالت متن قرآنی، نه می‌توان میان متن
قرآنی و حوادثی که بیانگر آن هستند، جدایی افکند، و نه صحیح است که تنها در محدوده
همین حوادث بایستیم؛ بی آن که‌ خصوصیت بیان زبانی متن قرآنی و توانایی آن در گذر از حوادث جزئی را دریابیم. پژوهش در اسباب نزول علت و حکمتی را که در پسِ احکام قرآن است، در اختیار فقیهان می‌نهد و ایشان با یافتن این علل می‌توانند حکم را به دیگر حوادث مشابه تعمیم دهند.[١]

هنگامی که آیه‌ای ‌با سبب خاص نازل می‌شود، با آن که لفظ آن عام است، عمومیت لفظ مورد توجه است و نه خصوص سبب. عادت قرآنی این بوده که برخی از احکام، تعلیمات و ارشاداتش در پی بعضی وقایع و حوادث _ که در زندگی مردم روی داده و آنان پی جوی حکم و تعلیمی از جانب خداوند بوده‌اند _ نازل شود تا این که بیان قرآنی تأثیری رساتر و اهمیتی بیشتر در نظر مسلمانان داشته باشد. این در حالی است که مضمون آیات عام و شامل است. بر این اساس، علمای اصول اتفاق نظر دارند که این عموم نص قرآنی و شمول لفظ آن است که مد نظر قرار می‌گیرد و سبب نزول تنها سبب‌ساز و برانگیزنده نزول حکمی عام است.[٢]

محقق اردبیلی از جمله اصولیانی است که عموم لفظ را معتبر می‌داند و نه خصوص مورد نزول را. اشارات او به این مطلب را در این موارد می‌توان جست:

١. بعد از ذکر آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالْهُدَى‌ مِن بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْكِتَابِ أُولئِكَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ»،[٣] و یادکرد گفتار زمخشری و بیضاوی در باره مقصود از «الذین» _ که آن را مخصوص احبار یهود می‌دانند _ از گفتار طبرسی _ که مراد را یهود و نصارای تکذیب کننده پیامبر اکرم٩ دانسته _ پیروی کرده، می‌گوید:

بر فرض که یهود مورد نزول بوده‌اند، این امر به آنان منحصر نیست؛ زیرا عمومیت لفظ معتبر است و نه خصوص سبب ... همچنان که در بسیاری از آیات، حکم موجود در آن را با وجود سبب خاص تعمیم می‌دهیم. حتی در صورت تخصیص این آیه، بعید نیست که بتوان حکم آن را تعمیم داد؛ چرا که آیه ارائه دهنده علت حکم نیز هست و بر این اساس می‌توان دیگر موضوعات را از آن استخراج کرد.[٤]

٢. در بارۀ آیه ‌«الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّیلِ وَالنَّهَارِ سِرّاً وَعَلاَنِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ

[١] استادیار دانشگاه فردوسی مشهد.

[٢] دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد.

[٣]. أمل الآمل، ج‌ ‌٢، ص‌٢٣.

[٤]. ‌مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ص‌ ٥٦.