محقّق اردبیلی در فقه روشی کاملاً مستقلّ و مخصوص به خود داشت که مکتبی خاصّ به وجود آورد. او اگر چه در اساس فقه تغییر و تحوّلی به وجود نیاورد، اما دقّت‌های خاص، موشکافی‌ها، روش آزاد و شجاعت حقوقی او مکتب وی را کاملاً ممتاز ساخت. گروهی از بهترین فقهای این دوره، پیرو روش اردبیلی و دنباله‌رو او هستند.[٢] مقدس اردبیلی اولین کسی بود که بعد از عصر شیخ طوسی (م٤٦٠ق) دایرۀ عمل به خبر واحد را گسترش داد. نیز او به خبر شخص موثق (غیر امامی ثقه) توجه داشت؛ با آن که فقیهان پیش از او، یعنی شهید ثانی (م ٩٦٥ق) و محقق کرکی (م٩٤٠ق) به خبر موثق عمل نکرده‌اند.[٣]

اسباب نزول در آثار مقدس اردبیلی جایگاهی ویژه دارد؛ مخصوصاً در زبدة البیان که اثری در آیات الاحکام است. این موقعیت سبب نزول را نزد محقق اردبیلی شاید بتوان ناشی از موضع‌گیری او در قبال خبر واحد دانست. در مجموعِ دو اثر فقهی محقق اردبیلی، یعنی زبد‌ة البیان و مجمع الفائدة _ که محل اصلی این مطالعه هستند _ برای شصت آیه، ٧٥ سبب نزول مطرح شده؛ ٦٦ مورد آن سهم زبدة البیان است و نه مورد هم در مجمع الفائدة مذکور افتاده است.

مقدس اردبیلی را با تقواترین و عابدترینِ اهل زمان خود دانسته‌اند ‌و گفته‌اند‌:

وثاقت و امانتش برتر از آن است که در گفتار بگنجد.

وی در صفر سال ٩٩٣ق، دار فانی را وداع گفت و در مشهد مقدس علوی مدفون گردید.[٤]

اسباب نزول

اسباب نزول حوادثی است که آیاتی از قرآن در بارۀ آنها نازل شده، تا حکمشان را بیان کند؛ وقایعی که در زمان رسول الله٩ اتفاق افتاده، یا سؤالی که از ایشان پرسیده شده است؛ فرقی نمی‌کند که نزول آیه بلافاصله بعد از حادثه یا به اقتضای حکمتی با تاخیر از آن حادثه باشد.[٥] برای فهم اسباب نزول فوایدی را بر شمرده‌اند ‌که مهم‌ترین آنها دریافت بهتر معناست. قشیری می‌گوید:

بیان سبب نزول شیوه‌ای ‌توانمند در فهم معانی کتاب الله است؛ امری که برای صحابه از طریق قراین محفوف به قضایا حاصل می‌شده است.[٦]

[١]. همان، ص٣١٥- ٣١٦.

[٢]. همان، ص٣٦٦- ٣٦٧.

[٣]. همان، ص٣٢٤- ٣٢٥.

[٤]. همان، ص٣٠٧- ٣٧٥.

[٥]. همان، ص٣١٠.

[٦]. همان، ص٣١١.