ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١٣٥ - مقصود
است منظور از صالح، نيكو كار و غير مفسد باشد.
(فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما): و چون خداوند به آنها طبق درخواستشان فرزندى شايسته داد، در آنچه به آنها عطا كرده بود، برايش شريك قرار دادند. در باره مرجع ضمير «جعلا» اختلاف است و چند وجه گفتهاند:
١- از آنجا كه حوا از هر شكمى يك پسر و يك دختر مىزاييد، اين ضمير به پسر و دختر بر مىگردد. يعنى اينها براى خداوند شريك قرار دادند. اينها نعمتهاى خدا را از ديگرى دانستند و در نتيجه مشرك شدند و به بتها گرويدند.
٢- حسن و قتاده گويند: منظور زن و مردهايى است كه از اولاد آدم هستند.
اصم مىگويد: مقصود اين است كه خداوند شما انسانها را از نفس واحد آفريده و براى آن نفس نيز همسرى از جنس خودش قرار داده است. پس آيه در باره آدم و حوا نيست چنان كه مىفرمايد:(وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها) (روم- ٢١: از آيات خدا اين است كه از جنس خودتان براى شما جفتهايى آفريده كه به آنها انس گيريد) يعنى همين كه مردها همسر خود را در آغوش كشيدند و با او در آميختند، احساس حملى سبك مىكند و چون سنگين شد، زن و شوى از خداوند مىخواهند كه به آنها فرزندى صالح بدهد تا او را شكر كنند. هنگامى كه خداوند دعاى آنها را مستجاب كرد، فرزندان را بنام «عبد العزى» و «عبد اللات» و «عبد منات» مىنامند و ديگرى را در بخشش اين نعمت با خدا شريك مىسازند.
(فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ): در اينجا مطلب توسعه پيدا مىكند و شامل حال تمام مشركين مىشود و اختصاصى به آن پدر و مادرى كه بجاى شكر گزارى مشرك شدند، ندارد. مىفرمايد: خداوند برتر است از آنچه آنها شريكش قرار مىدهند.
ابو مسلم گويد: در اين آيه خطاب بعموم مردم است كه از نفس واحد، يعنى آدم آفريده شدند و همسر او حوا نيز از خودش آفريده شد. پس از ذكر اين مطلب، داستان آدم و حوا تمام شد و بوصف اولاد مشرك آدم پرداخت كه از خداوند فرزند خوب خواستند و چون به آنها عطا كرد، مشرك شدند. ممكن است در ابتدا ذكر عموم شود