سنتى است ثابت درگذشته و حال براين پايه، لازم است يا اين احاديث را واگذاشته و يا به برخى از وجوه، هر چند دور حمل شوند زيرا آن حمل از طرح سزامندتر است. از همين روى، شيخ در روايت نخست [ روايت صحيح حمّاد و موثق عبيد بن زراره ]را بر معتبر بودن ديدن هلال در روز، همراه با گواهى دو گواه بر ديدن در شب، حمل كرده است.» صاحب جواهر، اين تفسير را نمى‌پذيرد و مى‌نويسد:

«شايد وانهادن اين دو حديث، شايسته تر از چنين حمل و تفسيرى باشد. با اين كه اين دو حديث، چنين تفسير مى‌شوند كه: مقصود از آنها، بيان اين نكته است كه چنين ديدنى [ديدن در روز ]نشانه و اماره‌اى است كه از آن، گمان حاصل مى‌آيد و شايد هم در صورت پيوستگى به غير، همانند پيوستگى با گواهى يك شاهد معتبر، يا چند شاهد غير معتبر، به حصول قطع بينجامد. شايد همين نيز، دليل ياد كرد اين احاديث، از سوى علماست.

يا بايد گفت: مقصود از اين گونه احاديث، بيان چنين نكته‌اى بوده تا در نتيجه، شنونده‌اى كه در برابر او تقيّه مى‌كنيم، گمان برد نزد ما، چنين ديدنى بسنده مى‌كند، هر چند كه حقيقت امر، اين نيست. بدين ترتيب، هم تقيه مى‌شود و هم به معتبر نبودن ديدن روزانه تصريح نمى‌شود.» (٢١)

از آنچه گذشت (با همه طولانى بودن آن) اين حقيقت روشن مى‌شود كه اين دسته از روايات، بر خلاف فراوانى آنها، نزد عالمان محل بحث بوده است و با اين وجود، آن را از راويان گرفته و از [مضمون ] آنها اعراض كرده‌اند و در صدد يافتن وجوهى براى تفسير آنها، هر چند وجوهى دور، بر آمده‌اند و به تعبير مرحوم صاحب جواهر: «بى‌اعتبارى ديدن هلال در روز، در رديف احكام ضرورى نزد فقيهان جاى گرفته است.»

بنابراين ، آنچه ملاك و معيار است، ديدن ماه در شب است، يا در آغاز آن و در هر افقى به طور خاص، يا در هر يك از اجزاى شب، هر چند كه بسيارى از مردمان آباديهايى كه افق ديگرى دارند نبينند.

(٢١)جواهر الكلام، ج١٦، ص٣٧١ ـ ٣٧٢.