اين كه در سنت، به روزه، به واسطه ديدن هلال، امر شده، براى لزوم احراز ديدن در خصوص ماه رمضان و بسنده نكردن فرمان بردن از روى گمان و فرمان بردن از روى احتمال است.

گواهِ حقيقت نخست ]لزوم احراز ديدن در خصوص ماه رمضان [ ذيل دو حديث: ابن مسلم (٧٠)و خراز (٧١)و همچنين موثق ابن عمار (٧٢).

گواه حقيقت دوم ]بسنده نكردن فرمان براى از روى گمان و احتمال [روايت قاسانى (٧٣).

امورى چند بر طريقى بودن ديدن هلال، گواهى مى‌دهند:

١. اين كه بيّنه مى‌تواند جايگزين ديدن شود؛ بنابراين ، اگر ديدن، به گونه صفتى جزئى از موضوع بود، هرگز بيّنه، جاى آن را نمى‌گرفت. ٢. اگر ديدن و بيّنه فراهم نشود، مى‌توان سى روز از آغاز ماه بر شمرد و آن گاه به پايان يافتن آن حكم كرد؛ چه اين آگاهى، به بيرون شدن ماه گذشته و در آمدن ماه نو را ايجاب مى‌كند.

٣. قضاى روز «يوم الشّك» كه شخص به واسط نداشتن راهى به ثبوت ماه رمضان آن را روزه نگرفته و بعدها، به واسطه بيّنه، يا ديدن ]هلال ماه شوال [شب بيست و نهم ماه رمضان روشن شده كه ماه رمضان از همان «يوم الشك» آغاز شده و بدين سان، واجب واقعى، يعنى روزه آن روز از دست رفته، واجب است. اين حكم، به نص و فتوا، ثابت است و در ميان ما، اختلافى درباره آن نيست.

٤. اگر شخصى در «يوم الشّك» به نيت‌شعبان، يا به نيت روزه واجب ديگرى كه داشته است، روزه بگيرد و بعدها معلوم شود اين روز، از ماه رمضان بوده، مجزى است.

براى اين حكم، در متون روايى، چنين علت آورده شده كه: «اين روزه‌اى است كه شخص به آن توفيق يافته است.» اين در حالى است كه از ديگر سوى مى‌دانيم اجزاء فرع ثبوتِ اصل تكليف است.

(٧٠)ملاذ الأخيار، ج٦، ص٤٨١؛ وسائل الشيعه، ج٧، ص٢٠١ ـ ٢٠٢، باب٨، ح٣.
(٧١)دعائم الاسلام، ج١، ص٣٣١؛ جواهر الكلام، ج١٦، ص٣٦٧.
(٧٢)رياض، ج١، ص٣٢٤.
(٧٣)وسائل الشيعه، ج٧، ص١٨٢، باب٣، ح٢.