فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٠١ - پژوهشى در ديدن هلال ماه ابوالقاسم خزعلى آیت الله
كه: ابوحنيفه، ديدن در روز را، خواه پيش از زوال باشد و خواه پس از آن، معتبر مىداند و آن را بسته به شب پيش مىشمارد.
چنين گفتهاى، از گفتههاى شگفتآور و نامأنوس خواهد بود. دست كم، نگارنده كسى را سراغ ندارد كه چنين گفته باشد.
افزون بر اين ، به نظر ابوحنيفه، مالك و شافعى ديدن هلال در روز، اعتبارى ندارد، بىهيچ تفاوتى ميان ديدن پيش از زوال و پس از آن.
شيخ طوسى در خلاف مىنويسد:
«اگر هلال، پيش از ظهر، يا پس از آن ديده شود، به شب آينده بستگى دارد، نه به شب گذشته.
همه فقيهان بر اين نظرند. امّا گروهى از اصحاب ما، بدين گراييدهاند كه اگر هلال، پيش از ظهر ديده شود، از آن شبِ گذشته است و اگر پس از ظهر ديده شود، از آن شب آينده خواهد بود.
ابو يوسف نيز، همين ديدگاه را برگزيده است.» (٥٣)
ابن رشد در بداية المجتهد مىنويسد:
«اما اختلاف نظر فقيهان درباره هنگامى كه ديدن هلال در آن معتبر است:
همه بر اين اتفاق دارند كه اگر هلال، شبانگاه ديده شود، ماه از فرداى آن شب، آغاز مىشود.
ولى در اين باره كه اگر در وقتى ديگر ديده شود(منظور ديدن براى نخستين بار و در آغاز ماه است) چه حكمى خواهد داشت، اختلاف كردهاند: توده فقيهان بر اين نظرند كه ماه، در هر گاه از روز (٥٤)كه ديده شود، مربوط به روز بعد از آن است، همان گونه كه ديدن شبانه ماه نيز، همين حكم را دارد.
مالك، شافعى، ابوحنيفه و توده پيروان آنان، بر اين نظرند.
امّا ابو يوسف (از شاگردان ابوحنيفه)، ثورى و ابن حبيب (از پيروان مالك) گفتهاند: اگر هلال، پيش از ظهر ديده شود از آن شب گذشته است و اگر پس از ظهر ديده شود، از آن شب آينده خواهد بود.» (٥٥)
[به نقد سخن سيّد مرتضى باز مىگرديم ]سيّد در ادامه سخن خود مىنويسد:
(٥٣)خلاف، ج١، ص١٤٣.
(٥٤)در نسخه ديگرى به جاى «اى وقت»، «اول وقت» آمده است.
(٥٥)بداية المجتهد، ابن رشد، ج١، ص٢٧٥.