از امام صادق(ع) درباره روزى از ماه رمضان كه ]روزه‌اش [قضا مى‌شود پرسيدند. امام در پاسخ فرمود: آن را قضا مكن، مگر اين كه دو شاهد عادل از همه مسلمانان، ثابت كنند كه آغاز ماه، چه هنگام بوده است.

در حديثى ديگر به همين سند، امام در پاسخ اين پرسش فرمود:

«لاتصم ذلك اليوم إلاّ أن يعضى أهل الأمصار فإن فعلوا فصمه» (٤)

آن روز را كه قضا مى‌شود، روزه مگير، مگر آن كه مردم ديگر شهرها قضا كنند. اگر چنين كردند، آن روز را روزه بگير.

حضرت آيت اللّه‌ خويى، به اين حديث استدلال كرده و به دو جمله آن تمسك جسته است: «اين كه فرمود: لاتقضه إلاّ ان يثبت‌شاهدان عدلان من جميع أهل الصلاة، به روشنى دلالت مى‌كند كه آغاز ماه قمرى براى همه مسلمانان، با همه تفاوت شهرهايى كه در آن مى‌زيسته‌اند و با همه تفاوت افقى كه اين شهرها داشته، يك چيز بوده و آن اين كه: آغاز ماه به تعدد و تفاوت شهرها و افقها، متعدد و متفاوت نمى‌شده است. و جمله ديگرى كه فرمود: «لاتصم ذلك اليوم الاّ ان يقضى اهل الامصار»، همانند جمله پيشين، دلالتى روشن دارد بر اين مطلب كه ماه قمرى، به واسطه تفاوت افق شهرها با همديگر، تفاوت نمى‌كند و براى مردمان همه سرزمينها و آباديها يكى است.

مى‌توانيد بگوييد: اين جمله بر آن دلالت دارد كه ديدن هلال، در يك شهر، براى ثبوت ماه در ديگر شهرها بسنده مى‌كند، بى‌هيچ تفاوتى ميان آن كه افق اين شهرها با هم يكى باشد، به هم نزديك باشد و با هم تفاوت و اختلاف داشته باشد.»

بازگشت اين سخن به آن است كه حكم مترتب بر ثبوت هلال، يا به ديگر سخن، حكم مترتب بر بيرون آمدن ماه از محاق، حكمى براى همه مردم، در هر نقطه دنياست، نه براى يك، يا چند نقطه خاص.

٣. «و عنه، عن فضالة، عن أبان بن عثمان، عن اسحاق بن عمّار قال:سألت أبا عبداللّه‌(ع) عن هلال

(٣)همان، ص٢١١، باب ١٤، ح١.
(٤)همان، ص٢١٢، باب ١٢، ح٣.