با اين همه، علم به امور، در نزد خداوند است. سپاس خداى را در آغاز و فرجام و در پيدا و نهان و درود خدا بر رسول او و خاندان پاكش، به ويژه بقيه خدا در زمين كه جان من و جان جهانيان فداى او بود.

* * *

استدراك

گفتنى است: عامه نيز ديدن هلال را در روز، معتبر ندانسته‌اند. مالكيان و حنفيان گفته‌اند: چنين هلالى، از آنِ روز آينده است.

شگفت اين كه: شافعيان و حنبليان، در كل ديدن هلال را در روز، بى‌اعتبار دانسته و گفته‌اند:

«ديدن هلال در روز، اعتبار ندارد و آنچه اعتبار دارد، دين هلال، پس از غروب خورشيد است.»

جزيرى، در الفقه على المذاهب الاربعه، اين ديدگاه را از آنان نقل كرده و به همين دليل، آنان را از رديف مخالفان به شمار آورده است. (٧٥)

برگشتى به بحث پيشين

شايسته است در مسأله ديدن با چشمهاى قوى‌تر، يا به كمك دوربينهاى نجومى، درنگى ژرف‌تر كنيم، شايد انديشيدن بيشتر در روايات و دقت در به دست آوردن معانى آنها، راه را براى ما، روشن كند و ترديد را از ما بزايد پيش‌تر گفتيم: آنچه در اين مسأله در آغاز به نظر مى‌رسد، اين است كه آنچه از ديدگاه شارع، اعتبار دارد، ديدن متعارف براى بيشتر مردم است؛ چه آنان مخاطبان شارع هستند و روى سخن با آنان است. از ديگر سوى، بى‌هيچ گمانى، مردم در گذشته، به آنچه با چشمان بسيار قوى‌تر از معمول، ديده مى‌شده، اعتنا و توجهى نمى‌كرده‌اند، تا چه رسد به آنچه با كمك ابزارهاى نجومى ديده مى‌شود؛ چه، ديدن، آن چيزى است كه همه مردم داشته باشند و وضع به گونه‌اى باشد كه اگر يك نفر، هلال را ببيند، پنجاه نفر آن را ببينند. حتى بر اين مطلب و بر اين كه هيچ اختلافى در اين باره و در ميان ما نيست، ادعاى اتفاق شده است.

بر اين مطلب، چنين اشكال

(٧٥)همان، ص١٨٤، باب ٣، ح١١.