كم تر از بيست و نه روز باشد. بنابراين ، در چنين صورتى، حكم مى‌شود كه آغاز ماه، همان بوده است كه گواهان ادعا كرده‌اند، يا كسانى كه برخوردار از بينايى قوى‌تر بوده‌اند، ديده‌اند.

همين فرض است كه به كمك آن، بر دليلهايى كه در برابر اعتبار ديدن به وسيله ابزارهاى نجومى آورده شده، اشكال شده است؛ چه در اين فرض كه اعلام كنند، ماه به وسيله اين ابزارها ديده شده، يا خود آنان، خود، به كمك آن ابزارها، ماه را ديده‌اند و ما نيز، آن را نديده باشيم و هيچ كس ديگر هم، بدون آن ابزارها نتواند آن را ببيند و سپس، از روى اتفاق، هلال ماه بعد، در شب بيست و نهم اين ماه ديده شود، آيا كسى در اين ترديد مى‌كند كه آنچه به كمك ابزارهاى نجومى ديده‌اند مبدأ محاسبه ماه بوده است؟

بر اين پايه، چگونه مى‌توان به گونه قاطع، ادعا كرد كه شرع، ديدن به كمك ابزارهاى نجومى، يا ديدن با چشمان قوى‌تر از اندازه معمول را يكسره ناديده انگاشته است؟

ما در برابر آنان، كه چنين محاسبه‌هاى مبتنى بر ديدن به كمك ابزارها را ناديده مى‌انگارند و ديگر سوى، براى تأييد طريقى بودن ديدن، به آن چهار نكته پيش گفته، استناد مى‌جويند مى‌گوييم:

آن چهار نكته، همان گونه كه طريقى بودن ديدن را تأييد مى‌كنند و براى ديدن به خودى خود، هيچ ارزشى بر جاى نمى‌گذارند، از آن سوى، مؤيد اين نيز هستند كه ديدن، به هر وسيله‌اى كه اتفاق افتد و بتواند يقين‌آور باشد، بى‌هيچ ترديدى پذيرفته است.

بنابراين، هر كس هلال، به هر وسيله‌اى ببيند و به آن يقين يابد، بر وى واجب است آثار مترتب بر ديدن را، مانند: روزه گرفتن و يا عيد گرفتن را بر آن بار كند.

البته اگر در روايات، از راه ويژه‌اى، نهى به عمل آمده باشد، ما آن را مى‌پذيريم. امّا گمان نمى‌كنم نهيى، جز نهى از امور گمان‌آور، يا ايجاد كننده گمان نزديك به علم، رسيده باشد.

نگارنده، گمان نمى‌كند اگر همين گمان نيز، به اندازه علم قطعى برسد، به گونه‌اى كه چنان باشد كه گويا ماه را