فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١١٦ - پژوهشى در ديدن هلال ماه ابوالقاسم خزعلى آیت الله
افقها، يا به آن سرزمينها برسد، شبى كه آن نقاط را فراگرفته است، شب نخست ماه به حساب مىآيد. مىتوانيد بگوييد، شب ديدن هلال، يك شب است، داراى بيست و چهار ساعت و در پى آن يك روز مىآيد، يا بيست چهار ساعت و اين دو شبانه روز، آغاز ماه شمرده مىشوند و پى آنها ، شبها و روزها ديگرى مىآيد، تا سى، يا بيست و نه شبانه روز، تكميل مىشود و در نتيجه، يك ماه، كامل مىگردد. در پى آن ماههاى ديگر مىآيد، تا آن دوازده ماه، در كتاب آفرينش خداوند، كامل مىشود. امّا بنا بر مشهورى كه شما آن را تأييد كردهايد، تقريباً، بيست و چهار ماه كامل مىشود.»
آيت اللّه خويى در ادامه اين سخن خود، مىنويسد:
«راهى كه به شيوه مشهور پيمودهايد [خطاب به علامه تهرانى ]و به وسيله آن، ادعاى آنان را توجيه كردهايد كه «ديدن (به تعبير شما) به گونه صفتى، جزء موضوع است» مقصودتان اين است كه خواستهايد موضوع را به اين اختصاص دهيد كه در هر افقى، براى هر مكلف، تنها براى خود او، برحسب اين كه ديدن براى او موضوعيتيافته است، تحقق دارد. نهايت امر، به اين دليل كه به دعواى حكومت، ديدن در يك شهر، براى افقهاى نزديك بسنده مىكند، اين موضوع، سعه داده شده است. بر اين پايه، از اين نظر كه ديدن، موضوعيت دارد، از يك شهر به نقاط ديگر، سرايت نمىكند. بدين سان، خواستهايد مانع اطلاقى شويد كه آن را براى ديدگاه برگزيده خود دليل آوردهايم. اين، در حالى است كه پيشتر، اعتراف كردهايد: اطلاقى كه در اين مقام وجود دارد، از ديگر اطلاقها كم نمىآيد. اين هر دو ادعا، از دايره تحقيق بيرون است:
ادعاى نخست، يعنى جزء بودن ديدن براى موضوع: اين ادعا، با ظهور گرفتن ديدن به عنوان راهى براى تحقق تمام موضوع، يعنى داخل شدن ماه، رد مىشود؛ چه از كتاب خدا بر مىآيد كه روزه، به تحقق همين موضوع، واجب مىشود، آن جا كه مىفرمايد:
{كتب عليكم الصيام كما كتب }