اين ادعا هم، كه چنين ظنى، به واسطه وجود دليل، از شمول دليلهاى حكايت كننده از بى‌اعتبارى ظن، خارج است، ادعايى است كه خود، سستى آن را مى‌بيند؛ چه دليلى را كه ادعا كننده ادعا كرده، چيزى نيست، مگر روايتهايى در باب عمل به جدول، عدد، تطوّه و... امّا اينها ، روايتهايى است كه يا، چنانكه شيخ بارها در تهذيب گفته، به واسطه تعارض با دليلهاى متواترِ مخالف، نزد اصحاب وانهاده شده است و يا بر وجوهى حمل و تفسير مى‌شود كه ربطى به بحث ما ندارد. از جمله آن روايتهاست:

* روايت حسن، مانند صحيح (١٤)از حماد بن عثمان، از امام صادق است كه فرمود:

«اذا راوا الهلال قبل الزوال فهو لليلته الماضية و اذا رأوه بعد الزوال فهو لليلته المستقبلة» (١٥)

اگر هلال را پيش از ظهر ديدند، از آنِ شب پيش است و اگر آن را پس از ظهر ديدند، از آنِ شب آينده است.

*روايت موثق عبيداللّه‌ بن زراره از امام صادق(ع) كه فرمود:

«إذا رأوه قبل الزوال، فهو لليلة الماضية و اذا رأوه بعد الزوال، فذلك اليوم من شهر رمضان.» (١٦)

اگر هلال، پيش از ظهر ديده شد، آن روز از ماه گذشته است و اگر بعداز ظهر ديده شد، آن روز از ماه رمضان است.

* روايت صحيح محمد بن قيس، از امام باقر(ع) كه فرمود:

امير مؤمنان(ع) فرمود:

«إذا رأيتم الهلال فأفطروا أو شهد عليه عدل من المسلمين و ان لم تروا الهلال إلاّ من وسط النهار أو آخره فأتمّوا الصيام و إن غمّ عليكم فعدوا ثلاثين ليلة ثم أفطروا» (١٧)

اگر هلال را ديديد، يا مسلمانى عادل، بر آن گواهى داد، روزه را بگشاييد؛ امّا اگر ماه را تنها در نيمه روز، يا در پايان روز ديديد، روزه را به شب برسانيد.

* رويات موثق(صحيح) اسحاق بن عمار از امام صادق(ع) كه مى‌گويد: از امام، در اين باره كه هلال

(١٤)از ديدگاه نگارنده، اين حديث صحيح است؛ چه اين كه امروز، ابراهيم بن هاشم، ناشناخته نيست و وضعى معلوم دارد.
(١٥)وسائل الشيعه، ج٧، ص٢٠٢، باب ٨، ح٦.
(١٦)همان، ح٥.
(١٧)همان، ح١.