در جستجوي عرفان اسلامي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢١٩ - توحيد افعالى، صفاتى و ذاتى در عرفان

در عرفان و سير و سلوك هدف از رسيدن به توحيد افعالى اين است كه انسان شهود كند اساس همه كارها از لحاظ وجود و تحقق، خداى متعال است و او است كه در حقيقت هر كارى را، هرچند از طريق اسباب خاص و از جمله خود انسان، به انجام مى‌رساند. لسان خود قرآن نيز ناظر به همين معنا است:

للهِِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَْرْضِ يَخْلُقُ ما يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ؛[١] فرمانروايىِ [مطلق] آسمان ها و زمين از آنِ خدا است؛ هرچه بخواهد مى آفريند؛ به هر كس بخواهد فرزند دختر و به هر كس بخواهد فرزند پسر مى دهد.

اين‌كه خدا به كسى دختر يا پسر مى‌بخشد البته بدون دخالت خود انسان نيست و از راه ازدواج و اسباب طبيعى صورت مى‌گيرد، ولى در عين حال در مرتبه‌اى بالاتر اين امر به خداى متعال استناد دارد. شبيه اين آيه در قرآن فراوان است؛ گرچه واقعه‌اى با دخالت اسباب ظاهرى واقع مى‌شود؛ ولى خداوند آن را به خود نسبت مى‌دهد؛ نظير نزول باران، رويش گياهان و رساندن روزى به بندگان:

وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَر فَأَسْكَنّاهُ فِي الأَْرْضِ وَإِنّا عَلى ذَهاب بِهِ لَقادِرُونَ * فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنّات مِنْ نَخِيل وَأَعْناب لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ؛[٢] و از آسمان، آبى به اندازه [معيّن] فرود آورديم، و آن را در زمين جاى داديم، و ما براى از بين بردن آن مسلّماً تواناييم. پس براى شما به وسيله آن، باغ‌هايى از درختان خرما و انگور پديدار كرديم كه در آن‌ها براى شما ميوه‌هاى فراوان است و از آن‌ها مى‌خوريد.

و يا مى‌فرمايد: