در جستجوي عرفان اسلامي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٤ - تبيين شاخصه هاى عرفان صحيح بر مبناى تحليلى عقلى
بسيارى از روايات و آيات قرآن، همين به اصطلاح مسايل مادى از جمله پاداشهاى نيكوكاران و نتيجه تكامل آنها ذكر نمىشد. بر اساس نص صريح قرآن، نتيجه نهايى تكامل بسيارى از مؤمنان و اعمال صالح آنان اين است كه در جهان آخرت پاداشهايى نظير قصرهاى زيبا، باغهاى پرآب و سرسبز و خرم و همسران متعدد پاكيزه و زيباروى به آنها عطا مىشود. از اين رو معلوم مىشود نفس اينگونه مقولات ممنوع و مردود نيست و ضديتى با كمال و سعادت انسان ندارد.
بلى، اگر بحثى هست بر سر جهتدهى و تعديل و هدايت گرايشهاى فطرى است، و همين مسأله نيز ما را به ويژگى سوم عرفان صحيح اسلامى رهنمون مىشود. توضيح اينكه:
همه ما كم و بيش به تجربه دريافتهايم كه بسيارى از خواستههاى فطرى ما عملا با هم تزاحم دارند و ارضاى همهممكن نيست. براى مثال، انسان فطرتاً هم به تفريح علاقه و تمايل دارد، هم به كسب دانش و مهارتهاى تازه و هم به لذتهاى جنسى؛ ولى روشن است كه پرداختن به هر يك از اينها عادتاً با پرداختن به ساير موارد قابل جمع نيست و هر يكى مانع ديگرى است. از اين رو انسان ناگزير بايد به نوعى برنامهريزى روى بياورد و با قرار دادن و مشخص كردن چارچوبها، ضوابط و حد و مرزهايى، از همه استعدادهاى خود به نحوى استفاده كند كه بهترين و بيشترين تأثير را در نيل به هدف خلقت آدمى داشته باشد.
بنابراين در اصل اينكه بايد يك نحو تعديل، هدايت و برنامهريزى در ارضاى خواستها و نيازهاى فطرى صورت بگيرد ترديدى وجود ندارد، بلكه آنچه محل بحث است اين پرسش است كه اين كار بايد از ناحيه چه مرجعى و بر اساس چه ضابطه و ملاكى انجام پذيرد؟
در پاسخ به پرسش مذكور بايد بگوييم، در مواردى و تا حدودى خود فطرت انسانى مىتواند مرجع و راهنماى ما در اين جهت باشد. برخى از غرايز و تمايلات انسان، به طور طبيعى تنها در زمانها و موقعيتهاى خاصى فعالند و در زمانهاى ديگر ساكت و