دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧
| آباده (شهرستان) جلد: ١ شماره مقاله:٧ |
آباده، يكي از چهارده شهرستان استان فارس در جنوب ايران، واقع در منتهياليه شمال
شرقي اين استان، با ٥١٤،١٩ كمـ ٢ مساحت و ٣٣٥،١٦٦ نفر جمعيت (برآورد ١٣٦٤ش توسط
جهاد سازندگي)، داراي شكل مستطيلِ نامنظم كه از شمال غربي به جنوب شرقي كشيده شده و
محدود است از شمال به استان اصفهان، از غرب به استان اصفهان و شهرستان اقليد و
شهرستان مرودشت از استان فارس، از شرق به استان يزد و از جنوب به شهرستان مرودشت و
شهرستان نيريز از استان فارس. جمعيت نسبي اين شهرستان ٥/٨ نفر در كمـ٢ است.
سيماي طبيعي: اين شهرستان در حد فاصل ميان رشتههاي انتهايي كوهستانهاي زاگرس جنوبي
و نواحي كويري مركز ايران واقع شده و در نتيجه، بخش شمالي و شرقي آن را سرزمينهاي
پست و هموار نسبتاً كمارتفاع (در ابرقو، حدود ٥٥٠،١ متر) و قسمت جنوبي و غربي آن
را تودة در هم كوهستاني و مرتفع (كوه بل ٢٦٦،٣ متر) فراگرفته است. شيب عمومي زمين
آن از شمال شرقي به جنوب غربي افزايش مييابد. در اين بخش رشتههاي متعددي در
امتداد زاگرس از شمال غربي به جنوب شرقي قرار گرفته كه ميان آنها جلگههاي كمعرضِ
ميانْكوهي مانند جلگة آباده در محور آباده ــ دهبيد، مراكز عمدة جمعيت را پديد
آورده است. آب و هواي آباده تركيبي از دو نوع آب و هواي نيمه بياباني در مشرق و
كوهستاني در مغرب است كه نوع اول آن گرم و خشك با باراني ناچيز (در ابرقو حدود ١٠
ميليمتر در سال) و نوع دوم آن داراي زمستانهاي سرد و تابستانهاي معتدل است. بارش
سالانة آن حدود ١٥٠ ميليمتر است كه در مرتفعات بيشتر به صورت برف ميبارد. منابع
آب اين شهرستان ناچيز است و حريانات رودخانهاي آن بيشتر جنبة فصلي دارد كه در
ماههاي بهار به موازات رشتهكوهها جريان پيدا ميكند. مهمترين رود دائمي آن
رودخانة بَوانات است كه در بخش جنوبي شهرستان در طول بخش جاري است و از شهر ايزد
خواست ميگذرد و تنها در ماههاي زمستان و بهار آب دارد. باران كم و خاكهاي كوهستاني
كم عمق در مغرب و شورهزارها در شمال و شمال شرقي اين شهرستان موجب فقر پوشش گياهي
و حيات حيواني در آن شده و تنها مراتع معتبري در مرتفعات كوهستاني، دامداران
كوچنشين را به خود جلب ميكند. در برخي مرتفعات غربي اين شهرستان جنگلهاي پراكنده
بلوط نيز مشاهده ميشود.
وضع كنوني: شهرستان آباده در مسير شاهراه ارتباطي اصفهان به شيراز و شيراز به يزد
قرار دارد. از مجموع ٣٣٥،١٦٦ نفر جمعيت، ٠٣٧،٧٤ نفر يا ٤٤% در شهرها (آباده، ابرقو،
صُغاد، سوريان، دهبيد) و ٢٩٨،٩٢ نفر يا ٥٦% در روستاها ساكنند. افزون بر اين، حدود
٠٠٠،١٢ تا ٠٠٠،١٥ نفر از عشاير چادرنشين در اين شهرستان رفت و آمد دائمي دارند. اين
عشاير بيشتر كوچنشينهاي قشقايي و عربند كه اخيراً در روستاها سكونت گزيدهاند.
بيشتر جمعيت شهرستان آباده پيرو مذهب شيعة اثنيعشرياند و تعداد اندكي مذهب تسنن
دارند. زبان مردم آباده فارسي است و گروه اندكي به زبانهاي لُري و تركي سخن
ميگويند.
اين شهرستان داراي معادن مهم انواع سنگهاي ساختماني است، ولي مهمترين معادن آن كه
به مرحلة اكتشاف و بهرهبرداري رسيده، معادن وسيع خاكنسوز است كه در شمال، در اطرف
شهر آباده و همچنين در شورجستان و خوِنخورّه قرار دارد. محصول معادن خاك نسوز
شهرستان آباده بيشتر در كارخانة ذوب آهن اصفهان به مصرف ميرسد و بخشي از آن براي
مصرف در صنايع چيني و كاشي و سراميك و لوازم بهداشت و ريختهگري و امثال آن به
مراكز صنعتي كشور برده ميشود. ذخيرة خاك نسوز اين شهرستان را ١٠٠ ميليون تن برآورد
كردهاند (گزارش فرمانداري آباده). شهرستان آباده داراي ٠٠٠،١٠٠ هكتار زمين قابل
كشت است كه به علت كمبود منابع آب فقط از ٧٢٩،٥٦ هكتار آن بهرهبرداري سنتي ميشود
(سازمان برنامه، ١٤٥). كميِ منابع آب و نبودن جلگههاي وسيع حاصلخيز مانع توسعة
كشاورزي ماشيني در اين شهرستان شده است. در ١٣٦٤ش در سراسر شهرستان تنها ٢٧ حلقه
چاه عميق وجود داشته است (گزارش فرمانداري آباده). مهمترين محصول كشاورزي شهرستان
آباده گندم است. محصول آن در سال زراعي ١٣٦١ـ١٣٦٢ش به ٠٠٠،٤٣ تن رسيده كه ٠٠٠،١٢ تن
آن به خارج از شهرستان صادر شده است. گندم و پس از آن جو، حبوبات، چغندرقند، پنبه،
يونجه، سيبزميني و محصولات جاليزي اقلام عمدة محصولات كشاورزي را تشكيل ميدهد.
باغداري، خصوصاً توليد انگور، زردالو، و آلو در سراسر شهرستان به ويژه در بخش
شورجستان رونق دارد. ٥/١٧% خاك شهرستان آباده يا ٤٩٥،٣٤١ هكتار از سطح آن در نواحي
مرتفع از انواع مرتع تشكيل شده كه درگذشته چرانيده و تخريب شده است، ولي اكنون در
حال احياء و تحت مراقبت است. اباده به علل جغرافيايي و شرايط اقليمي و ناهمواري، از
گذشتة دور جزء مراكز مهم دامداري كشور بوده است و اكنون نيز از حيث دامداري اهميت
فراوان دارد. در اين شهرستان دو نوع متمايز دامداري سنتي هست: يكي دامداري ايلات و
عشاير كه در سراسر سال در حال كوچنشيني و اصولاً چادرنشين هستند و ديگر دامداري به
وسيلة كشاورزاني كه هميشه در روستاها سكونت دارند و به موازات فعاليت كشاورزي به
امر دامداري نيز ميپردازند. مرغداري و تربيت زنبور عسل با رعايت اصول علمي نوين
نيز در اين شهرستان رونق دارد. بيشتر صنايع كارخانهاي شهرستان آباده با معادن
سنگهاي ساختماني و يا خاكهاي مورد استفاده در بنايي ارتباط دارد مانند كارخانههاي
آجرفشاري (٢٠ واحد در آباده و ابرقو)، گچساختماني (در خُرّمي دهبيد) موزاييك سازي
(در آباده، ابرقو، بَوانات) و سنگبري كه محصول آنها به ديگر شهرهاي كشور صادر
ميشود. افزون بر اين، كارخانههاي صنايع فلزي از قبيل كابينت سازي، آب گرمكن
سازي، در و پنجرهسازي، ظروف آلومينيم سازي و نيز كارخانههاي مواد غذايي مانند نان
ماشيني و شير پاستوريزه و چند سردخانه در سالهاي اخير در اين شهر پديد آمده است،
اما شهرت آباده به صنايع دستي و سنتي آن و محصولاتي از قبيل گليم، قاليچه، چادرشب
كرباسي و امثال آن است كه زنان ايلات آنها را ميبافند. گيوهبافي و منبت كاري اين
شهرستان نيز شهرت دارد.
اين شهرستان داراي ٥٣٥ كم راه آسفالته، ٣٦٠ كم جادة شوسه و ٣٢٦ كم راه جيپرو است
كه در مقايسه با وسعت آن بسيار ناچيز است. آباده از نظر تقسيمات كشوري از ١٣١٦ش
تاكنون تغييرات بسياري به خود ديده و بخشهايي بدان پيوسته و يا از آن جدا شده است.
اين شهرستان اكنون به سه بخش به شرح زير تقسيم ميشود: ١. بخش بَوانات شامل
دهستانهاي بوانات، سَرچَهان، قُنْقُري (عليا و سفلا): ٢. بخش مركزي شامل دهستانهاي
ايزدخواست، پادِناي شرقي، حومه، سورمَق، صُغاد؛ ٣. بخش ابركوه (ابرقو) شامل
دهستانهاي ابركوه، اسفندآباد، فِراغه، مهرآباد.
مآخذ: ابن بلخي، فارسنامه، به كوشش گاي لسترنج و رينولد آل نيكلسون، كمبريج، ١٩٢١م؛
ادارة جغرافيايي ارتش، فرهنگ جغرافيايي ايران، ج ٧، تهران، ١٣٣٠ش؛ حدود العالم، به
كوشش منوچهر ستوده، تهران، طهوري، ١٣٦٢ش؛ سازمان برنامه و بودجة استان فارس،
آمارنامة ١٣٦٢، شيراز، ١٣٦٢ش، جم ؛ سايكس، سرپرستي، تاريخ ايران، ترجمة سيدمحمد
تقي فخر داعي گيلاني، تهران، عليآكبر علمي، ١٣٦٢ش؛ شيرواني، زينالعابدين، بستان
السياحه، اصفهان، ١٣٤٢ق، فرمانداري آباده، گزارش وضع جغرافيايي آباده (دستنويس
منتشر نشده)، مهر ١٣٦٤ش؛ مركز آمار ايران، سرشماري عمومي نفوس مسكن، شم ٢٦٧، آبان
١٣٥٥ش، ص «د»؛ همان، فرهنگ آباديهاي كشور (استان فارس)، تهران، ١٣٦١ش؛ مستوفي،
حمدالله، نزهةالقلوب، به كوشش گاي لسترنج، ليدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ نامي اصفهاني،
محمدصادق، تاريخ گيتي گشا، به كوشش سعيد نفيسي، تهران، اقبال، ١٣٦٣ش.
محمدحسن گنجي