دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠
| آتشی، حکيم محمد امين جلد: ١ شماره مقاله:٦٠ |
آتَشي، حكيم محمد امين، يا امينا، شاعر پارسيگوي سدة ١١ق/١٧م و پزشك دربار محمد
عادلشاه بن ابراهيم (فرمانرواي بيجاپور و هفتمين امير از خاندان عادلشاهيه در آن
ديار). از زندگي و احوال وي آگاهي اندكي در دست است. ظاهراً ايراني نژاد و از
شاعران مهاجر به دكن بوده كه در اين سرزمين به مقام و ثروت رسيده است (اتشي، ٣٢٤،
٦١٠). آتشي در طب و حكميت دست داشته است و به همين مناسبت او را حكيم خواندهاند.
از اشعارش بر ميآيد كه پسري به نام شمسالدين محمد داشته كه پس از مدتها دوري از
پدر، به هند آمده است (همو، ٢٠١). آتشي تا ١٠٦٧ق/١٦٥٧م زنده بوده است (محمد اشرف،
V/١٦٠). گرچه از او هيچ ذكري در تذكرهها، حتي تذكرة نصرابادي كه معاصر شاعر بوده
نيست، اما فروغي استرابادي در فتوحات عادلشاهي استادي او را در پزشكي و شاعري ستوده
است و زبيري نيز در بساتين السلاطين از او ياد كرده است (نذير احمد، II/١٠٠).
نسخههاي خطي آثار وي و فهرست نسبتاً مفصل آنها به اين شرح است:
١. ديوان، مشتمل بر قصايد و قطعات كه برخي در ستايش نواب مصطفي خان است؛ غزليات كه
به ترتيب الفبايي تنظيم شده است؛ رباعيات و مطايبات. نسخهاي از ديوان او همراه با
چند مثنوي وي در كتابخانة ديوان هند موجود است (اته، II/٨٣٨-٨٣٩). نسخة ديگري از
اين ديوان در كتابخانة آصفية حيدرآباد دكن باقي است كه تاريخ آن ١٠٣٩ق/١٦٣٠م است و
ظاهراً تاريخ جمعآوري ديوان نيز همين است (آصفيه، ٤/٢٨٤، ٢٨٥). نسخة ديگري نيز از
ديوان وي در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران موجود و حاوي ٠٠٠،٣٥ بيت است كه در فهرست
آن كتابخانه (٩/١٠٤٠ به بعد) به نام سيدطاهر آتشي خباز شيرازي آمده است، اما شواهد
بسيار چون اقامت شاعر در دكن، سرودن اشعاري در ستايش نواب مصطفي خان، نام بردن از
مثنوي معدن افكار (آتشي، ٤٧٨، ٤٧٩) كه از آثار محمد امين آتشي است و وجود غزل «الهي
از مي معني لبالب ساز جامم را» در هر دو نسخة ديوان هند و كتابخانة مركزي. همگي
نشان ميدهد كه اين كتاب نسخهاي از ديوان اشعار و مثنويهاي حكيم اميناي آتشي است.
در بعضي از اشعار اين ديوان شاعر نام خود را «طاهر» گفته است (همو، ٦٥٦)؛ ٢.
عادلنامه، معروفترين اثر آتشي و منظومهاي به وزن اسكندرنامة نظامي در شرح فتوحات
سلطان محمد عادلشاه بن ابراهيم است كه در ٢٠ رجب ١٠٤٢ق/٢١ ژانوية ١٦٣٣م سروده شده
است (اته، II/٨٣٨-٨٣٩)؛ ٣. معدن الافكار، مثنوي در ٣٠٠،٢ بيت، بر وزن مخزنالاسرار
نظامي كه آن را در مدت ٩ ماه سروده (آتشي، ٤٧٨، ٤٧٩) و در ١٤ شعبان ١٠٤٣ق/٤ فورية
١٦٣٤م به پايان رسانده است (اته، II/٨٣٩)؛ ٤. نُه سپهر، مثنوي به وزن هفت پيكر
نظامي كه تاريخ ختم آن ذيقعدة ١٠٣٤ق/ژوئيه ١٦٢٥م است (همانجا)؛ ٥. هدايتنامه،
مثنوي عرفاني، بر وزن مثنوي مولوي (محمد اشرف، V/١٦٠)؛ ٦. محبتنامه، مثنوي عرفاني
بر وزن خسرو و شيرين نظامي (همانجا). ٧. مجمر انوار، مثنوي عرفاني بر وزن
مخزنالاسرار نظامي (همانجا). اشعار او داراي مضامين عرفاني است. او در مثنوي سرايي
از شيوة نظامي پيروي ميكرده است.
مآخذ: آتش، طاهر، ديوان، نسخة خطي، كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، به شمارة ٢٤١٢؛
آصفيه، فهرست خطي؛ كتابخانة مركزي، فهرست خطي؛ منزوي، احمد، فهرست خطي فارسي،
٣/٢٢٠٦؛ نيز:
Ethé, Hermann, Catalogue of the persian Manuscripts in the Library of the India
Office, Oxford, ١٩٠٣; Muhammad Ashraf, The Persian Manuscripts in the Salar Jung
Museum and Library, Hyderàbàd, ١٩٦٩; Nazir Ahmad, History of Medieval Deccan,
ed. H. K. Sherwàni, Hyderàbad, ١٩٧٤.
فتحالله مجتبايي