دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٢٤
| آشتيان (شهرستان) جلد: ١ شماره مقاله:٢٢٤ |
آشتیان، کوچکترین شهرستان استان مرکزی ایران، واقع در مرکز جغرافیایی استان میان
مدارات ْ٣٤ و َ٢٢، و ْ٣٤ و َ٣٤ شمالی و نصفالنهارات ْ٤٩ و َ٤٨ و ْ٥٠ و َ١٦ شرقی
(نقشة عملیات مشترک، قم) با ١٩٢٠ کمـ ٢ وسعت و ٢٠٧١٨ نفر جمعیت (سرشماری عمومی نفوس
و مسکن، نتایج مقدماتی کل کشور، ٤). این شهرستان از شمال و غرب به شهرستان تفرش، از
شرق به شهرستان قم و از جنوب به شهرستان اراک (مرکز استان) و محلات محدود است
(شناسنامة شهرها، ٧) نام پیشین آن وَرشه یا وَرَّه بوده است. دربارة وجه تسمیة آن
نکـ آشتیان، شهر.
سیمای طبیعی: حد شمالی شهرستان آشتیان از دامنة جنوبی مرتفعترین کوه این ناحیه،
کوه کلاهه (به زبان محلی کوهکله) آغاز و در جنوب به زمینهای هموارِ مجاورِ کویر
میقان (در شمال خاوری اراک) منتهی میشود. کوه کلاهه با ارتفاع ٠٨٤‘٣ متر، این
شهرستان را از تفرش، و کوههای شمال شرقی، زیرگان، با ٦٤٠‘٢ متر بلندی آن را از بخش
دستجرد (از شهرستان قم) جدا میسازد (نقشة عملیات مشترک). بر اثر بالا آمدن کوه
کلاهه و فرو نشستن بخش جنوبی آن، تندان پرشیبی نزدیک به قائم و نیز کوههایی که از
متفرعات کوه کلاهه به شمار میآید، پدید آمده است. این کوهها هریک نامی دارد: میراب
(فیلکوه)، وریانان، دَسْتِزما، توتستان (پونستان) و دیدگاه. کوه دیدگاه در پی
آتشفشانی زیردریایی شکل یافته و قلة ٢٠٠‘٢ متری آن را توفها و گدازههای آتشفشانی
پوشانده است (از این توفها به جای سنگ پا استفاده میشود). در این کوهها و
دامنههای جنوبی آنها، آثاری از آهکهای نومولیتدار، توفهای سبز، توفهای بازالتی،
جوش سنگها، سنگوارههای اسکوتلا، لایههای ماسهسنگ از دورههای اولیگوسِن و
بوردیگالین و نیز نشانههایی از کنارة دریایی از دوران سوم دیده میشود. در دامنة
این مرتفعات، درهها و مسیلهای بسیاری پدید آمده که هریک را به نامی میخوانند.
سیلابهای این درهها و مسیلها همه به سوی جنوب روان میگردد و به کویر میقان
میریزد و در مسیر خود آبرفتهایی از آهکرس (مارن)، رس خالص، شن و انواع دیگر تشکیل
میدهد که در همهجا یکسان نیست (قریب، ٩-١٠، ١٣-١٥). ارتفاع مناطق شمالی شهرستان
از سطح دریا تقریباً ٠٠٠‘٢ متر است؛ این ارتفاع از شمال به سوی جنوب کاهش مییابد.
آب و هوای آن خشک و سرد است. بارندگی معمولاً از اواخر آبان و اوایل آذر آغاز
میگردد و تا اواسط بهار ادامه مییابد؛ میزان بارندگی سالانه در نواحی کوهستانی از
٢٠٠ تا ٢٥٠ میلیمتر در سال تغییر میکند. این میزان در نواحی کویری تا ١٠٠
میلیمتر پائین میآید (آمارنامه، د؛ قریب، ٩، ١٥). فصل سرما در بخش شمالی از اول
تا آذر آغاز میگردد و تا اواسط فروردین و گاه تا پایان آن ادامه مییابد. گاهی
زمستانها در این بخش از شهرستان به قدری سرد و طولانی میشود که در اوایل بهار برای
بیرون آوردن کشتزارهای گندم و جو از زیر برف ناگزیرند بر آنها خاکستر بیفشانند و
گاه سرما و یخبندان شدید موجب یخزدگی و فساد ریشة گندم و جو میگردد (قریب، ١٥).
بیشتر نواحی شهرستان به علت واقع شدن میان کوهها (در شمال) و کویر میقان (در جنوب)
تقریباً پیوسته در معرض وزش باد است. جهت بادها روزها از کویر به سوی کوه و شبها از
کوه به سوی کویر است. علاوه بر بادهای شبانه روزی، گاهی نیز بادهایی از جنوب غربی
به شمال شرقی میوزد که غالباً همراه با باران است (قریب، ١٦؛ فووریه، ٣٩٠).
پیشینة تاریخی: ناحیهای که امروز شهرستان آشتیان به شمار میآید، تقریباً همان
سرزمینی است که در متون کهن «وَرَه» (وَرَّه) نامیده شده است. البلدان یعقوبی
(کهنترین مأخذ در این باب، حدود ٢٨٠ق/٨٩٣م) در ذیل «قم و مضافات آن» نوشته است:
«... و سپس به کوههای آن میرسد، که از آنهاست کوهی معروف به روستای سرداب و کوهی
معروف به مَلاحه و آن را دوازده روستاست: ... و روستای فراهان و روستای وَرَه و
روستای طبرس ...» (ص ٤٩، ٥٠). مؤلف تاریخ قم از کتاب اصفهان نقل کرده است که:
«تکویر قم بر چهار رستاق است از جمله رساتیق اصفهان ... رستاقهای چهارگانة اصفهانی
]کذا[، رستاق کمیدان، رستاق اناربار، رستاق ورَّه ...» (قمی، ٥٧) وی میافزاید:
«عدد دیههای این رساتیق چهارگانه به قم بر وجهی که مثبت است در کتاب ریوع و در
دیوان فارسی و در دستورات قدیمه سیصد و چهل و سه دیهاند و بیست و سه طسوج: ...
رستاق ورَّه پنج طسوج ]و[ هفتاد و نه قریه» است (صص ٥٧، ٥٨). در فصل سوم از باب
دوم، پس از بحث مفصل در باب خراج قم، به ذکر اسامی «ضَیْعتها و دیههای» رساتیق،
«مجرد از مال و خراج» آنها پرداخته و ٣٦ موضع و دیه رستاق وره را برشمرده است (صص
١٢٢، ١٣٥، ١٣٨). مؤلف تاریخ اراک کوشیده تا نام آبادیهای ناحیة آشتیان امروز را با
نام ٣٥ موضع و دیه مذکور در تاریخ قم تطبیق دهد. وی ٢٣ آبادی موجود را همان «مواضع
و دیههای» رستاق وره دانسته که از آن میان اشتجان است (دهگان، ١٤٢، ١٤٣؛ نیز نکـ
آشتیان، شهر).
این ناحیه در گذشتههای دور جزء سرزمین کوهستانی پهناوری بوده است که یونانیان آن
را مِدیا (لسترنج، ٢٠٠؛ افضلالملک، افضلالتواریخ، ٢٩٩) و جغرافینویسان اسلامی،
الجبال (ابنحوقل، ٣٠٤)، ناحیت جبال (حدودالعالم، ١٣٩)، اقلیمالجبال (مقدسی، ٣٨٤)،
قهستان عراق (بکران، ٥٦)، جبال و عراق (یاقوت، ٢/٩٩)، کوهستان (اصطخری، ١٦١) و
ولایت عراق عجم (مستوفی، ٥١) نامیدهاند. یاقوت به کار بردن نام «عراق» را برای
سرزمین جبال غلط و اصطلاحی نو میداند و مینویسد وجه تسمیة آن معلوم نیست و آنگاه
به حدس، وجهی برای این نامگذاری بیان میکند (٢/٩٩).
باتوجه به روایات مربوط به آتشکدههای واقع در رستاق وره و فراهان و جز آن
(ابنفقیه، ٧٥، ٧٧؛ قمی، ٨٨-٩٠؛ دهگان، تاریخ اراک، ١١، ١٤)، میتوان حدس زد که این
ناحیه در دورة پیش از اسلام از اهمیتی مذهبی برخوردار بوده است و با آنکه این ناحیه
و نواحی مجاور آن: قم، کاشان، اصفهان، قزوین، زنجان و ری در سالهای ٢١ تا ٢٤ق/٦٤٢
تا ٦٤٥م به تصرف مسلمانان درآمد (ابناثیر، ٣/١٨-٢٤؛ بلاذری، ٣٠٨)، آتشکدة قریة
فردجان «تا آنگاه که بیرون ]ابنفقیه: برون[ ترکی امیر قم بدین دیه رسید ... و آن
را در سنة ثمان و ثمانین و مأتین ]٢٨٨ق/٩٠١؛ ابنفقیه: ٢٨٢ق/٨٩٥م[ گرفت ... و
آتشکده را زیر و زبر گردانید و آتش را بنشاند» به جای بوده است (قمی، ٨٩؛ ابنفقیه،
٧٧).
اجمالاً این قدر میدانیم که فتح وره، طبرس و فراهان در ٢٣ و ٢٤ق/٦٤٤ و ٦٤٥م، در
روزگار خلافت عمربنخطاب انجام گرفته. ولی تعیین تاریخ دقیق و نیز نام سرداری که
نخستینبار به این سرزمین گام نهاد، مشکل است، زیرا متون در این نکته که آیا این
ناحیه با فتح قم، اصفهان یا همدان به صرف مسلمانان درآمده، خموشاند. قم را ابوموسی
عبداللهبنقیس اشعری در ٢٣ق/٦٤٤م گشود. اصفهان در همین سال توسط عبداللهبن
بُدَیْلبن وَرْقاء خُزاعی فتح شد و همدان در ٢٣ یا ٢٤ق/٦٤٤ یا ٦٤٥م به دست
جریربنعبدالله بَجْلی گشوده شد (بلاذری، ٣٠٦، ٣٠٨؛ ابناثیر، ٣/١٨-٢٤). تاریخ قم
اندکی دقیقتر در اینباره سخن گفته: «ملک ]مالک[بنعامر اشعری با پسرعمّ خود
ابیموسی اشعری از کوفه به ناحیت بصره و اهواز و اصفهان آمده بود و او با ابوموسی
اشعری آن نواحی را فتح کرد. بعد از ابوموسی او را به ناحیت جبل فرستاد و ملک ]مالک[
بعضی از ناحیت جبل آنچ فرا پیش ساوه بود فتح کرد» (صص ٢٦٠، ٢٦١). باتوجه به برخی
قراین نظیر رواج تاریخ هلاک شدن یزدگرد به عنوان مبدأ تقویم تا اواخر سدة ٢ق/اوایل
سدة ٩م (که بنا بر گفتة بیرونی «بیشترین گبرکان و مغان تاریخ از هلاک شدن یزدگرد
دارند»)، به جای ماندن آتشکدههایی فروزان تا اواخر سدة ٣ق/اواخر سدة ٩م، بقایای
دخمهها و قبور سفالین، تداوم برخی سنتهای زردشتی (قمی، ٢٨، ٨٩؛ بیرونی، ٢٣٨؛
اعتمادالسلطنه، مرآه، ٥٤٦؛ سیفی، ١٥، ١٨، ٨٩؛ قریب، ٢٤)، میتوان احتمال داد که
پذیرش و گسترش اسلام در این سرزمین به کندی صورت گرفته باشد، ولی به نظر میرسد که
از همان آغازِ گسترش اسلام در ناحیة وره، احتمالاً به علت مجاورت و ارتباط با قم،
تشیع بدانجا راه یافته باشد، زیرا آشتیان پیوسته از سرزمینهای شیعهنشین به شمار
میآمده است (راوندی، ٣٩٥؛ مستوفی، ٧٥، ٧٦). در ١٨٩ق/٨٠٥م، به فرمان هارونالرشید،
وره و رستاقهای مجاور، همراه با قم از اصفهان جدا گردید (قمی، ٢٨-٣١). یعقوبی نیز
قم و مضافات آن (مشتمل بر دوازده رستاق و از آن میان وره) را جدا از اصفهان و دیگر
بلاد آورده است (صص ٤٩، ٥١). ابنفقیه (د ٢٩٠ق/٩٠٣م) در گفتگو از بخشهای قم که جدا
از اصفهان بدان پرداخته، سختی از وره به میان نیاورده، ولی نام برخی از رساتیق
مجاور آشتیان چون فراهان را جزء ٢٤ رستاق همدان ذکر کرده است (صص ٦٦، ٩٨-١٠٠). از
زمان تألیف تاریخ قم (٣٧٨ق/٩٨٨م) تا روزگار قاجار (١١٩٣-١٣٤٤ق/١٧٧٩-١٩٢٥م) دیگر به
ندرت نامی از وره یا آشتیان در کتب تاریخی و جغرافیایی به میان آمده (سیفی، ١٩-٣٢)
ولی در برخی از متون از رساتیق مجاور وره خاصه تفرش (طبرش، طبرس)، فراهان و ساروق
سخن رفته است. در راحهالصدور (تألیف ٥٩٩ق/١٢٠٣م) از قم، کاشان، آبه، طبرش، فراهان
و مصلحگاه به عنوان نجای باطنیان» و رافضیان نام برده شده است (ص ٣٩٥). یاقوت از
ساروق واقع در ولایت فراهان یاد کرده و آن را از توابع همدان دانسته است (٣/١٧٠).
مستوفی پس از گفتوگو در باب تفرش دربارة فراهان نوشته: «ولایتی است و درو دیههای
معتبر بُوَد و دیه ساروق دارالملکآنجاست»؛ سپس راجع به نمکزار فراهان میافزاید:
«در آن ولایت بحیرهای است که آن را مغول ناوور خوانند» (ص ٧٥). از این سخن میتوان
احتمال داد که مغولان به این نواحی نیز راه یافته و بر اثر اقامت ممتد در پیرامون
این نمکزار آن را به این نام خواندهاند. امیناحمد رازی پس از توصیف تفرش، بیآنکه
بگوید جزء کدام ولایت است، دربارة فراهان نوشته: «ولایتی آبادان است و در زمان سابق
از مثوبات ]مضافات[ قم بوده، الحال سر خود است» (٢/٤٨٨، ٤٩٠). از این عبارات
نمیتوان چیزی در باب وره دریافت. در کتاب خلاصهالبلدان که باب چهارم آن «در ذکر
احوال دارالمؤمنین قم» است (و اين باب هم بيشتر گزیده و تلخیص شدة تاریخ قم است)،
ذکری از اشتجان یا آشتیان در میان نیست و ذیل «رستاق وره و اروندجرد» نیز نام
هیچیک از دیههای وره نیامده است (حسینی قمی، ٢٠٢-٢١١). پیش از آنکه سلطانآباد
(عراق یا اراک فعلی) در روزگار فتحعلیشاه قاجار توسط یوسفخانگرجی در ١٢٤٠ق/١٨٢٥م
بنا و آباد گردد، ناحیة تفرش «در تحت حکومت قم بود و از کوهستان آن ولایت محسوب
میشد» (سیفی، ٣٣-٣٥، به نقل از میرزازینالعابدین شیرازی، مقدمة دیوان سرخوش؛
معین، ذیل اراک). در سالهای ١٣١٣-١٣١٧ق/١٨٩٣-١٨٩٩م آشتیان، تفرش، گرکان، فراهان و
سلطانآباد از اعمال حکومت عراق به شمار میآمده است (افضلالملک، ٢٩٨). نیامدن نام
وره، آشتیان و دیگر بهبهان این شهرستان در این مدتدراز در متون تاریخی و
جغرافیایی، میتواند حاکی از عدم اهمیت این ناحیه باشد. در سالهای حدود ١٣١١ش
سلطانآباد و حومه، فراهان، کشزاز، سربند، آشتیان و گَرَکان و تفرش، رودبار،
بُزچَلّو و وَفس، شَراه و مشکآباد و لاخور از تقسیمات حکومتی عراق (اراک) بوده است
(کیهان، ٢/٣٨٦). در ١٣١٦ش که ایران به ١٠ استان تقسیم گردید. سلطانآبادِ عراق با
شمول بر ٤ بخش سربند، طَرخوران (مشتمل بر دهستانهای آشتیان، تفرش، رودبار)،
فَرمَهین و کُمیجان، شهرستان اراک را نشکیل داد (فرهنگ جغرافیایی ایران، ١٥). چندی
نیز بخش آشتیان با بخشهای حومه، خلجستان و فراهان جزء شهرستان تفرش، از استان مرکزی
(به مرکزیت تهران) گردید (معین، ٥/٣٩٣؛ سیفی، ٤٥-٤٦). در ٨ اسفند ١٣٥٦ش با تصویب
هیأت وزیران، اراک مرکز استان مرکزی گشت و بخشهای آشتیان و خلجستان مشتمل بر
دهستانهای آشتیان، دستگرد، راهجرد و قاهان به شهرستان آشتیان بدل گردید. سرانجام با
تصویب شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران، در ٢٢ دی ١٣٥٨ش بخش خلجستان به مرکزیت
دستجرد غربی بجز دهستان راهجرد غربی از شهرستان آشتیان جدا شد و به شهرستان قم
الحاق گردید و دهستان راهجرد غربی نیز به بخش مرکزی شهرستان آشتیان پیوست (سیفی،
٤٦، ٤٧، ٧٦).
وضع امروزی: شهرستان اشتیان امروز با ١٩٢٠کمـ ٢ وسعت و ٧١٨‘٢٠ نفر جمعیت (سرشماری
١٣٦٥ش) مشتمل بر شهر آشتیان و بخش مرکزی مرکب از دهستان آشتیان (حومه) و دهستان
راهجرد غربی که بر روی هم ٦٨ آبادی (٣٤ ده، ٢١ مزرعة تابع، ٩ مزرعة مستقل و ٤ مکان
مستقل) را در بر میگیرد (جهادسازندگی، فرهنگ اقتصادی، هـ، ٢٠ مکرر ١؛ دفتر تقسیمات
کشوری، ٣؛ نیز نکـ آبادی). در این آبادیها ٩٨٤‘٣ خانوار در ٨٧٣‘٢ واحد مسکونی
(غالباً از خشت و چوب) سکونت دارند (جهادسازندگی، فرهنگ اجتماعی، ٢/٢٠). زبان غالب
مردم فارسی و در برخی دهکدهها خلجی و ترکی است. در نواحی شمال شهرستان (آشتیان و
گرکان) علاوه بر فارسی، گویش آشتیانی (معروف به بوربَشه یا بوربَستی) کمابیش رایج
است (کیا، یک؛ قریب ٩٨؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ٢٩، ١٥٩، ٢٩٥؛ مغدم، ١٧، ١٢٢-١٢٨.
نیز نکـ آشتیانی، گویش). مشهور است که منطقة آشتیان، گرکان و تفرش، خاصه شهر
آشتیان، از فرهنگ و آموزش و پرورش پیشرفتهای برخوردارند. این شهرستان، امروز دارای
٤٣ دبستان، ١٢ مدرسة راهنمایی، ٢ دبیرستان، ٢٣ کتابخانة عمومی و ٣٤ مسجد و حسینیه
است. مذهب غالب مردم (احتمالاً جز اندکی نزدیک به یک درصد) شیعة امامی است
(جهادسازندگی، فرهنگ اجتماعی، ٢٠-٢٢؛ سیفی، ٨٩، ١٣٣).
آمار دیگر امکانات خدماتی و رفاهی در آبادیهای این شهرستان بدین شرح است: آب
لولهکشی در ١٠ آبادی، برق ٢١، پست (ادارة مرکزی، یک دفتر پست، ٥ نمایندگی پست و ١٢
صندوق پستی)، یک مرکز تلفن خودکار شهری، ٥ مرکز کاریر تلفن بین شهری، یک بیمارستان
٢٥ تختخوابی، ٣ درمانگاه، یک آزمایشگاه، ٥ داروخانه، ٨ پزشک (٧ پزشک عمومی و یک
دندانپزشک)، ٤٥ حمام، ٢٠ غسالخانه (آمارنامه، ٢٤-٢٦، ١٣٨، ١٤٣، ١٤٤؛ جهادسازندگی،
فرهنگ اجتماعی، ٢٠-٢٢؛ شناسنامة شهرهای کشور، ٢/جمـ).
وضع اقتصادی: درآمد مردم این شهرستان به ترتیب اهمیت از کشاورزی، دامداری و
صنایعدستی تأمین میگردد:
الف ـ کشاورزی: از ٢٧ رودخانه و مسیل این شهرستان تنها یکی پیوسته دارای آب است. ٢٦
رودخانة دیگر جز در هنگام بارندگیهای شدید خشک است. آب کشاورزی آشتیان بیشتر از ١٦٣
قنات، ٣٧ چشمة دایمی، ١٨ چشمة فصلی، ٩ چاه نیمه عمیق و ١٠ چاه دستی فراهم میشود
(جهادسازندگی، فرهنگ اقتصادی، ٢٠ مکرر ٤). آمارهای موجود از زمینهای زیر کشت و
فرآوردههای کشاورزی آشکارا نشان میدهد که منابع آب شهرستان نسبت به زمینهای زیر
کشت بسیار اندک است، زیرا بخش بزرگی از فرآوردههای اصلی کشاورزی این شهرستان به
شیوة کشت دیم به دست میآید: گندم ٣٧٥ هکتار آبی، ٣٢١‘٢٥ ]؟[ هکتار دیم، جو ٢٩٥
هکتار دیم (جهدسازندگی، فرهنگ اقتصادی، ٢٠ مکرر ٢، ٣). وسعت زمینهای زیر کشت این ٣
فرآوردة اصلی و میزان برداشت آنها در ١٣٦٣ش چنین گزارش شده است: گندم ٤٠٠ هکتار آبی
(٤٤٠ تن)، ٠٠٠‘١١ هکتار دیم (٤٠٠‘٤ تن)، جو ٥٠٠ هکتار آبی (٦٥٠ تن)، ٨٠٠‘٦ هکتار
دیم (٥٨٤‘٢ تن)، حبوبات ٨ هکتار آبی، ١٠٠‘٢ هکتار دیم، بر روی هم ٢١٨ تن (آمارنامه،
٧٨-٩٤؛ آمارنامة کشاورزی، ٢٣٧-٢٤١). چند نوع فرآوردة دیگر فقط با شیوة کشت آبی به
دست میآید: نباتات علوفهای ٦٧٥ هکتار (٢٢٢‘٤ تن)، سیبزمینی ٥٣ هکتار، پیاز ١١
هکتار، پنبه ١٠ هکتار، پنج محصول مهم دیگر این شهرستان به ترتیب میزان زمینهای زیر
کشت اینهاست: ١. نباتات جالیزی، ٢. انگور، ٣. گوجهفرنگی، ٤. سیب درختی، ٥. بادام.
آمار ماشینهای کشاورزی نشان میدهد که هنوز کشاورزی در این شهرستان کمابیش به شیوة
گذشته انجام میگیرد: تراکتور ١٢٣، موتور پمپ ١٣، کمباین ٧، تیلر ١ (جهدسازندگی،
فرهنگ اقتصادی، ٢٠ مکرر ٢، ٤؛ آمارنامه، ٧٨-٩٤).
ب ـ دامداری: جز دو مرغداری صنعتی در شهرستان آشتیان، نگهداری و پرورش دام همچنان
به شیوة کهن جریان دارد و بیشتر از چراگاههای طبیعی استفاده میشود. از آنجا که
دامنههای جنوبی کوه کلاهه در سطوح مختلفی از ارتفاع قرار گرفته، چراگاههای این
دامنهها از نظر درجة حرارت با یکدیگر اختلاف دارد و به همین علت این مراتع به
تدریج از جنوب به شمال برای چرای دامها آماده میگردد؛ یعنی هنگامی که دامها در
چراگاههای جنوبیتر میچرند چراگاههای شمالیتر هنوز پوشیده از برف است. این ویژگی
موقعیتی ممتاز برای دامداران فراهم آورده است. از این میان دشت بلند «همواهبان» در
جنوب کوه کلاهه باز ارتفاع تقریبی ٧٠٠‘٢ متر از سطح دریا و چشمههای متعدد و
چمنزارهایش مرتعی بسیار مناسب برای دامداری است. آمار دامهای عمدة این شهرستان بدین
شرح است: گاو و گوساله ١٨٣‘٢ سر، گوسفند و بره ١٠٠‘٧٠ سر، بز و بزغاله ٤٠٥‘٣٢ سر
(قریب، ٢٢: جهادسازندگی، فرهنگ اقتصادی، ٢٠ مکرر ٥).
ج ـ صنایع دستی: صنعت قالیبافی (با ٣٢ کارگاه) در آبادیهای آشتیان بیش از دیگر
کارهای دستی رواج دارد. بافندگی الیاف (٧ کارگاه)، زیلو و جاجیم (٣ کارگاه) و
گلیمبافی (٢ کارگاه) از دیگر صنایع این ناحیه است (جهادسازندگی، فرهنگ اقتصادی، ٢٠
مکرر ٥).
د ـ مبادلات اقتصادی و راههای ارتباطی: هرچند فروشگاهها و کارگاههایی کوچک در برخی
از آبادیها ایجاد گردیده است، اما هنوز نیازمندیهای مردم شهرستان مرتفع نمیگردد و
اهالی ناگزیر از ارتباط با شهرها و مراکز بخشها هستند. ٤٢ آبادی از ٦٨ آبادی این
شهرسان با شهر آشتیان، ٩ آبادی با اراک، ٨ آبادی با قم، و چند آبادی دیگر با راهجرد
و سلفچگان ارتباط دارند. بر روی هم ١٨٩ کمـ راه آسفالته، شوسه، خاکی، جیپرو
(روستایی) این آبادیها را به هم میپیوندد: ٣٢ آبادی از طریق راه آسفالته، ٢٣ آبادی
با راه خاکی و ٩ آبادی با راه جیپرو. راه اصلی دو خطه ٢٠ کمـ، راه درجه یک آسفالته
٤٥ کمـ، راه شوسه ٢٢ کمـ و راه روستایی ١٠٢ کمـ (آمارنامه، ١٤٧؛ جهادسازندگی، فرهنگ
اجتماعی، ٢٠-٢٢).
مآخذ: ابناثیر، عزالدین، الکامل، بیروت، دارصادر، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م، ٣/١٨-٢٤؛ ابنحوقل،
ابوالقاسم محمد، صورهالارض، بیروت، منشورات دارمکتبهالحیاه، ١٩٧٩م، صص ٣٠٤-٣١٧؛
ابنفقیه، احمد، مختصرالبلدان (بخش مربوط به ایران)، ترجمة ح. مسعود، تهران، بنیاد
فرهنگ ایران، ١٣٤٩ش، صص ٦٦، ٧٧، ٩٨، ١٠٠؛ ابوالفداء، اسماعیل، تقویمالبلدان، به
کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م، صص ٤٠٨، ٤١٠؛ ادارة جغرافیایی ستاد ارتش، فرهنگ
جغرافیایی ایران، «نقشة شهرستانهای قم و محلات»، تهران، سازمان جغرافیایی کشور،
١٣٣٥ش، ضمیمة؛ ادارة کل آمار و اطلاعات کشاورزی، آمارنامة کشاورزی، تهران، وزارت
کشاورزی، ١٣٦٣ش، شمـ ٣٥، صص ٢٣٧-٢٤١؛ اصطخری، ابواسحقابراهیم، مسالک و ممالک، به
کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٤٧ش، صص ١٦١، ١٦٤؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسنخان، صدرالتواریخ، به کوشش محمدمشیری، تهران، روزبهان،
١٣٥٧ش، صص ٢٨٢، ٢٨٤، ٢٨٦؛ همو، مرآهالبلادان، به کوشش پرتو نوری علاء و محمدعلی
یپانلو، تهران، اسفار، ١٣٦٤ش، صص ٥٤٤-٥٤٦؛ افضلالملک، غلامحسین، افضلالتواریخ، به
کوشش منصورة اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، نشر تاریخ ایران، ١٣٦١ش، صص ٢٩٨،
٢٩٩؛ همو، «کتابچة تفصيل و حالات دارالایمان قم». راهنمای جغرافیای تاریخی قم، به
کوشش حسین مدرسیطباطبایی، قم، حکمت، ١٣٥٥ش، ١/٧٩-٨٣؛ بکران، محمدبننجیب،
جهاننامه، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ابنسینا، ١٣٤٢ش، صص ٥٦-٥٧؛ بلاذری،
احمدبنیحیی، فتوحالبلدان، به کوشش رضوانمحمد رضوان، بیروت، دارالکتابالعلمیه،
١٣٩٨ق/١٩٧٨م، صص ٣٠٦، ٣٠٨؛ بیرونی، ابوریحان، التفهیم، به کوشش جلال همایی، تهران،
انجمن آثار ملی، ١٣٥٣ش، ص ٢٣٨؛ جهادسازندگی، فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع استان
مرکزی، تهران، ١٣٦٣ش؛ حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، طهوری، ١٣٦٢ش، صص
١٣٩، ١٤٢؛ حسینی قمی، صفیالدین محمد، خلاصهالبلدان، به کوشش حسین مدرسیطباطبایی،
قم، ١٣٩٦ق، صص ٢٠٢-٢١١؛ خورموجی، محمدجعفر، حقایقالاخبار ناصری، به کوشش حسین
خدیوجم، تهران، نشر نی، ١٣٦٣ش، صص ٢٢٩، ٢٣٨، ٢٤١؛ دانشنامة ایران و اسلام؛ دفتر
تقسیمات کشوری. تهران، وزارت کشور، ١٣٦٥ش، ص ٣؛ دولتآبادی، یحیی، حیات یحیی،
تهران، فردوسی، ١٣٦٢ش، ٢/٧، ١٦، ٣٠؛ دهگان، ابراهیم، تاریخ اراک، فرهنگ اراک،
١٣٢٩ش، صص ١١-١٤، ١٤٢-١٤٤؛ همو، گزارشنامه، اراک، ١٣٤٢ش، ص ٦٣؛ رازی، امیناحمد،
هفتاقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، علمی، ١٣٤٠ش، ٢/٤٨٨، ٤٩٠؛ راوندی، محمد،
راحهالصدور، به کوشش محمداقبال، لیدن، ١٩٢١م، ص ٣٩٥؛ سازمان برنامه و بودجة استان
مرکزی، آمارنامه، تهران، ١٣٦٤ش، جمـ ؛ سازمان جغرافیایی کشور، نقشة عملیات مشترک
(زمینی)، قطعة قم (N١٣٩.٦)، تهران، ١٣٣٥ش؛ سدیدالسلطنه، محمدعلی، سفرنامه، به کوشش
احمد اقتداری، تهران، بِهْنشر، ١٣٦٢ش، ص ٣٠٤؛ سیفیفمی تفرشی، مرتضی، سیری کوتاه در
جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان، تهران، امیرکبیر، ١٣٦١ش. جمـ ؛ شیروانی،
زینالعابدین، حدائقالسیاحه، سازمان چاپ دانشگاه، ١٣٤٨ش، ص ٥٦؛ همو،
بستانالسیاحه، تهران، ١٣١٥ق، صص ٤١، ٤٢؛ عربگل، مسیب، «سیری کوتاه در جغرافیای
تاریخی تفرش و آشتیان»، آینده، س ١١، شمـ ٨ (آبان ١٣٦٤ش)، ص ٥٩٦؛ فرهنگ جغرافیایی
ایران، (استان یکم)، تهران، سازمان جغرافیایی کشور، ١٣٢٨-١٣٣٣ش، ٢/١٥، ٢٩، ١٥٩،
٢٩٥، فرهنگ فارسی (ذیل، آشتیان، آشتیانی، اراک، اقبال، تفرش)؛ فووریه، ژان، سه سال
در دربار اسران، ترجمة عباس اقبال، به کوشش همایون شهیدی، تهران، دنیای کتاب، صص
٣٨٩، ٣٩٠؛ قریب، عبدالکریم، گرکان، تهران، ١٣٦٣ش، جمـ ؛ قمی، حسنبنمحمد، تاریخ
قم، ترجمة حسنبنعلی قمی، به کوشش جلالالدین طهرانی، تهران، توس، ١٣٦١ش، جمـ ؛
کسروی، احمد، کاروند، به کوشش یحییذکاء، تهران، جیبی، ١٣٥٦ش، ص ٣٠٤؛ کیا، صادق،
گویش آشتیان، دانشگاه تهران، ١٣٣٥ش، صص یک، دو؛ کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران،
تهران، ابنسینا، ١٣١١ش، ٢/٣٨٦؛ لسترنج، گای، سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمة محمود
عرفان، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٣٧ش، ص ٢٠٠؛ مرکز آمار ایران، شناسنامة
شهرهای کشور، استان مرکزی، تهران، ١٣٦٥ش، ج ٢ جمـ ؛ همان، سرشماری عمومی نفوس و
مسکن، نتایج مقدماتی کل کشور، ١٣٦٥ش، ٤؛ مستوفی، حمدالله، نزههالقلوب، به کوشش
محمددبیر سیاقی، تهران، طهوری، ١٣٣٦ش، صص ٥١، ٧٣، ٧٥، ٧٦؛ مُقدم، مَهمد گویشهای
وَفْس و آشتیان و نفرش، ایران کوده، تهران، انجمن ایرانویچ، ١٣١٨، یزدگردی، شمـ ١١،
صص ١٧، ١٢٢-١٢٨؛ مقدسی، محمدبناحمد، احسنالتقاسیم، به کوشش میخائیلیان دخویه،
لیدن، ١٩٠٦م، ص ٣٨٤؛ ناصرالدینشاه، سفرنامة عتبات، به کوشش ایرج افشار، تهران،
فردوسی، ١٣٦٣ش، صص ١٩٥-١٩٦؛ یاقوت حموی، ابوعبدالله، معجمالبلدان، بیروت،
داراحیاءالتراثالعربی، ١٩٧٩م، ٢/٩٩؛ یعقوبی، ابنواضح، البلدان، ترجمة محمدابراهیم
آیتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٥٦ش، صص ٤٩، ٥٠.
هادی عالمزاده