دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢
| آبان جلد: ١ شماره مقاله:١٢ |
آباقاخان، نك : اباقاخان
آبان، نام هشتمين ماه از سال در تقويم شمسي و دومين ماه از فصل پاييز در تقويم
كنوني ايراني و نيز نام دهمين روز از ماه شمسي در تقويم ايرانيان قديم. آبان (به
همين تلفظ در فارسي ميانه) به معني «آبها»ست و نامگذاري اين ماه بدين نام به اعتبار
تقدس آب در نظر ايرانيان قديم و انتساب آن به ايزدِ ناهيد (اَناهيتا = ايزد آبها)
است و همچنين به اين سبب است كه در اين ماه انتظار بارندگي ميرفته است. اين نام
مانند ماههاي ديگر ايراني از تقويم زردشتي گرفته شده (نك : تقويم) كه آغاز كاربرد
آن احتمالاً از دورة هخامنشيان (سدة ٥ قم) و رواج آن از دوران اشكانيان (حدود سدة
اول ق م) بوده است (بويس، ٥١٦). در اواخر دوران ساساني به سبب رعايت نكردن
كبيسهها، اول فروردين يا نوروز با ماه ژوئية رومي در تابستان مقارن شده بود
(بيروني، ساقطات، ٤٠). در زماني ميان ٥٠٧ ـ٥١١ م (بويس، ٥٢٨) دانشمندان بر آن شدند
كه اول آذرماه را كه در آن زمان برابر با اعتدال بهاري بود، نوروز گردانند و پنج
روز كبيسه («خمسة مسترقه»، «اندرگاه») را به آخر ماه آبان بيفزايند (بيروني، آثار،
٤٤، ٤٥؛ همو، التفهيم، ٢٥٦)؛ در نتيجه، آبان آخرين ماه زمستان معين گرديد. اما
اهمال در اجراي كبيسهها همچنان ادامه يافت تا در زمان ملكشاه در ٤٦٧ق/١٠٧٤م، اول
فروردين با ١٢ حوت مطابق شده بود. به دستور اين پادشاه اول فروردين را ١٨ روز جلوتر
بردند و در اول حَمَل قرار دادند (تقيزاده، بيست مقاله، ٤٣٠)؛ از آن زمان فروردين،
ماه اول و آبان، ماه هشتم قرار گرفت. اما تقويم قديم هنوز در بعضي نواحي مانند
مازندران (كيا، ٢٤٧)، سنگسر (اعظمي، ٢٤٥)، نايين و خوانسار (تقيزاده، گاهشماري، ٢
حاشية ٤) متداول است.
چنانكه گفته شد، دهمين روز هر ماه را ابان ميناميدند و الهة اَناهيتا (ناهيد) را
نگهبان آن ميدانستند. دهمين روز ماه آبان يعني «آبان روز» از ماه آبان، «آبانگان»
خوانده ميشد. در ايران قديم در اين روز جشني برگزار ميشد. مبدأ اين جشن را روز
آغاز پادشاهي «زو» پسر طهماسب دانستهاند كه فرمانِ كندن رودها و نگاهداري آنها را
صادر كرد (بيروني، آثار، ٢٢٤). اين داستان در نتيجة ارتباط اين ماه با آب پديد آمده
است. به روايتي ديگر در اين روز فريدون بر ضحاك پيروز گشت (همانجا).
مآخذ: اعظمي، چراغعلي، «گاهنماي سنگسري»، بررسيهاي تاريخي، س ٣، شم ٣ـ٤ (مرداد ـ
آبان ١٣٤٧ش)، ص ٢٤٣ـ٢٥٦؛ ايرانيكا؛ بيروني، ابوريحان، الآثار الباقية، به كوشش
ادوارد زاخائو، لايپزيگ، ١٩٢٣م؛ همو، التفهيم، به كوشش جلالالدين همايي، تهران،
١٣١٨ش؛ همو، ساقطات الآثار الباقية (استاد منتشر نشدة اسلامي = Documenta Islamica
Inedita)، به كوشش فوك، يوهان (Johann Fuck)، لايپزيگ، ١٩٥٢؛ تقيزاده، سيدحسن،
گاهشماري در ايران قديم، تهران، ١٣١٦ش؛ همو، بيست مقاله، تهران، بنگاه ترجمه و نشر
كتاب، ١٣٤٦ش؛ كيا، صادق، واژهنامة طبري، تهران، ١٣٢٧ش؛ نيز:
Boyce, M., «On the Calendar of Zoroastrian Feasts», BSOAS, ١٩٧٠, pp. ٥١٣-٥٣٩.
احمد تفضلي