آداب المُتَعَلّمِين، كتاب در راهنمايي تعليم و تربيت اسلامي، به زبان عربي از برهان‌الدين زُرنوجي حنفي (د ٥١٩ق/١١٢٥م). اين كتاب داراي ١٤ فصل با اين مطالب است: ١. حقيقت علم، ٢. نيّت از آموزش علم، ٣. گزينش علم و استاد و شريك آموزش و ثبات بر آنها، ٤. بزرگ‌داشتن علم و اهل آن، ٥. جدّيّت و مداومت در آموزش و همّت بر آن، ٦. آغاز سَبَق و مقدار و ترتيب آن، ٧. توكّل، ٨. زمان تحصيل علم، ٩. شفقت و نصيحت، ١٠. استفاده از وقت، ١١. ورع، ١٢. آنچه موجب حفظ و آنچه موجب نسيان است، ١٣. آنچه موجب افزايش و كاهش روزي و عمر گردد، ١٤. اشعاري مربوط به مطالب كتاب.
در اين كتاب از شاعران و دانشمندان اهل سنّت بسيار ياد شده و اشعار و اندرزهايي از آنان به مناسبت آمده است. برخي از نسخه‌نويسان، نام و سخنان اين دانشمندان را حذف كرده و يا دگرگون ساخته و تأليف كتاب را به خواجه نصير‌الدين طوسي (٥٩٧ ـ٦٧٢ق/١٢٠١ـ١٢٧٤م) نسبت داده‌اند. نسخه‌اي از اين كتاب در حاشية كتاب الهدايه (جزو جامع المقدّمات) چاپ شده است. اين نسخه، مانند بيش‌تر نسخه‌هاي مشابِه منسوب به خواجه نصير، تنها شامل ١٢ فصل است، يعني فصول چهارم و چهاردهم را ندارد. از اين كتاب نسخه‌هاي خطي فراواني در كتابخانه‌هاي ايران (تهران، مشهد، قم، همدان)، پاكستان، مصر و جز آن موجود است.

مآخذ: آخوند همدان، فهرست خطي، ص ٢٨٦، ٤٠٦؛ آستان قدس، فهرست، ٦/٣٧١ـ٣٧٣؛ آقابزرگ، الذّريعه، ١/١٥، ٢٦ـ ٢٨؛ آيت‌الله مرعشي، فهرست خطّي، ٣/٣١٩، ٣٢٠؛ اهدايي مشكوه، فهرست خطي، ٦/٢١١٤، ٢١١٥؛ بروكلمان، ذيل، ١/٩٢٨؛ چهاركتابخانة مشهد، فهرست خطّي، ص ٢٠٣؛ الخّشّاب، يحيي، «كتاب آداب المتعلّمين» مجلّهُ معهد المخطوطات العربيّه، قاهره، ١٣٧٦ق، ٣(١)/٢٦٧ـ٢٨٤؛ حسيني، احمد، دليل المخطوطات العربيّه، قم، علميّه، ١٣٩٧ق، ١/٢٦٥؛ دانش‌پژوه، محمدتقي، «مؤلّف آداب المتعلّمين» راهنماي كتاب، س ١٩، شم‌ ٤ـ٦ (تير و شهريور ١٣٣٥ش)، ص ٤٢٧ـ٤٢٩؛ دانشكدة ادبيّات، فهرست خطّي، ٨/٨، ٩، ١٠؛ دانشكدة الهيّات، فهرست خطي، ص ٤٤١؛ دانشكدة حقوق، فهرست خطّي، ص ٢٢٩، ٢٣٠؛ دو كتابخانة مشهد، فهرست خطّي، ص ٥٦٩؛ سپهسالار (سابق)، فهرست خطي، ٣/١٦، ١٧؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربيه، ١/٩٦٩؛ سيّد، ايمن فؤاد، فهرس مخطوطات دارالكتب، قاهره، دارالكتب، ١٣٨٠ق، ١/٤١٠؛ شوراي ملّي (سابق)، فهرست خطّي، ٩/٥٢٨، ٥٢٩، ١٠/٢١٦؛ فيضيّة قم، فهرست خطّي، ٢/١٤٩، ١٧٧؛ كتابخانة مركزي و مركز اسناد، فهرست خطي، ١٦/٣٨٢؛ گنج‌بخش، فهرست خطي، ٢/٤٣٩، ٤٤٠؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپي عربي، ص ٤؛ ملّي تبريز، فهرست خطّي، ١/٨، ٩، ١٠؛ منزوي، احمد، فهرست خطّي، ٢/١٤٩١، ١٤٩٢؛ وزيري يزد، فهرست خطي، ٣/١٠٧٠، ٤/١١٨٣.
محمدعلي مولوي