تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٥١ - تفسير آنها كه گروه گروه، وارد دوزخ مىشوند

را پيش گرفتند و طبعا سرنوشتى بهتر از اين نخواهند داشت.

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از" حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ‌" همان باشد كه در آيات ٧ سوره يس آمده است: لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى‌ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ‌:" فرمان عذاب در باره اكثر آنها محقق شده است آنها ديگر ايمان نمى‌آورند". اشاره به اينكه گاه انسان بر اثر گناه فراوان و دشمنى و لجاجت و تعصب در برابر حق كارش به جايى مى‌رسد كه بر دل او مهر نهاده مى‌شود و راه بازگشتى براى او باقى نمى‌ماند، و با اين حال فرمان عذاب الهى در مورد او قطعى مى‌شود.

ولى به هر حال همه اينها از اعمال خود انسان سرچشمه مى‌گيرد، و جاى اين نيست كه كسى از اين جمله توهم جبر و عدم آزادى اراده انسان كند.

*** اين گفتگوى كوتاه در آستانه جهنم پايان مى‌گيرد" به آنها گفته مى‌شود از درهاى جهنم وارد شويد، جاودانه در آن بمانيد، چه بد جايگاهى است جايگاه متكبران"؟! (قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ‌) درهاى جهنم چنان كه قبلا هم اشاره كرده‌ايم ممكن است به معنى درهايى باشد كه بر حسب اعمال انسانها تنظيم شده است و هر گروهى را به تناسب عمل خود به دوزخ مى‌برند، همانگونه كه درهاى بهشت نيز چنين است و لذا يكى از درهاى آن" باب المجاهدين" نام دارد، و در كلام امير مؤمنان على ع نيز آمده‌

ان الجهاد باب من ابواب الجنة

:" جهاد درى از درهاى بهشت است" [١] جالب اينكه فرشتگان عذاب از ميان تمام اوصاف رذيله انسان كه او را به دوزخ مى‌برد روى مساله" تكبر" تكيه مى‌كنند، اشاره به اينكه سرچشمه‌

---

[١] نهج البلاغه خطبه ٢٧.