را از گردنش بر می‌دارد و باین ترتیب ریشه رقیتها و بردگیهای اجتماعی را از بین می‌برد ، مردمی که بنده و برده پول و مقام و راحت طلبی نباشند ، هرگز زیر بار اسارتها و رقیتهای اجتماعی نمی‌روند .
در نهج البلاغه درباره آثار تقوا زیاد بحث شده است و ما لزومی‌ نمی‌بینیم درباره همه آنها بحث کنیم ، منظور اصلی اینست که مفهوم حقیقی‌ تقوا در مکتب نهج البلاغه روشن شود تا معلوم گردد که این همه تاکید نهج‌ البلاغه بر روی این کلمه برای چیست ؟ در میان آثار تقوا که بدان اشاره شده است از همه مهمتر دو اثر است : یکی روشن بینی و بصیرت ، و دیگر توانائی بر حل مشکلات و خروج از مضایق‌ و شدائد . و چون در جای دیگر به تفصیل در این باره بحث کرده‌ایم [١] و به علاوه از هدف این بحث که روشن کردن مفهوم حقیقی تقوا است ، بیرون‌ است ، از بحث درباره آنها خودداری می‌کنیم .
ولی در پایان بحث تقوا دریغ است که از بیان اشارات لطیف نهج البلاغه‌ درباره تعهد متقابل " انسان " و " تقوا " خودداری کنیم .

تعهد متقابل

در نهج البلاغه ، با اینکه اصرار شده که تقوا نوعی ضامن و وثیقه است در برابر گناه و لغزش ، باین نکته

[١] رجوع شود به کتاب گفتار ماه ، جلد اول ، سخنرانی دوم .