تاريخ حديث شيعه در سده هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى - صفره، حسين - الصفحة ١٧٩ - شرح و حاشيه نويسى بر«كتاب من لايحضره الفقيه»

است و در آن، صدر المتألهين را سخت مورد انتقاد قرار داده است.[١]

شرح و حاشيه نويسى بر «كتاب من لايحضره الفقيه»

كتاب من لايحضره الفقيه، تأليف ابو جعفر محمّد بن على موسى بن بابويه قمى، معروف به شيخ صدوق (م ٣٨١ ق)، دومين كتاب حديثى شيعه است كه تنها شامل احاديث فقهى و مورد توجّه دانشمندان و فقهاى شيعه بوده و هست. البته با وجود اهميّت بسيار كتاب من لايحضره الفقيه، برخى از فقها كتاب‌هاى شيخ طوسى را بر آن، ترجيح مى‌دهند.

در دو قرن دوازدهم و سيزدهم، بر اين كتاب نيز شروح و حاشيه‌هايى چند، نگارش يافته كه از آن جمله است:

١. حاشيه بر [كتاب‌] من لايحضره الفقيه‌، از [محمّد] مراد بن محمّد صادق كشميرى (م ١١٢٤ ق)[٢].[٣]

٢. حاشيه بر [كتاب‌] من لايحضره الفقيه‌، از محمّد بن حسين خوانسارى (آقا جمال) (م ١١٢٥ ق) در جامع الرواة، از آن به عنوان تعليقات ياد شده است.[٤]

٣. حواشى بر [كتاب‌] من لايحضره الفقيه‌، از عبد اللَّه بن عيسى افندى (م ١١٣٠ ق).[٥]

٤. من لايحضره النبيه فى شرح‌ [كتاب‌] من لايحضره الفقيه‌، از عبد اللَّه بن صالح سماهيجى (م ١١٣٥ ق).[٦]

[١]. همان، ص ٢٢٤( ش ٧١٣٩، ١٢٣٥٥، ١٣٣٥٦).

[٢]. وى نزد علّامه مجلسى، شيخ حرّ عاملى و سيّد عبد الصمد بن عبد القادر بحرانى درس خواند و در سال ١٠٨٦ ق، از علّامه مجلسى اجازه روايت گرفت. وى كتابى در رجال نيز دارد( تلامذة العلّامة المجلسى، ص ١٢٥؛ نجوم السماء، ص ٢٢٥).

[٣]. الذريعة، ج ٦، ص ٢٢٥.

[٤]. همان، ج ٦، ص ٢٢٤( ش ١٢٥٩)

[٥]. همان، ص ٢٢٣( ش ١٢٥٤)؛ أعيان الشيعة، ج ٨، ص ٦٤.

[٦]. أعيان الشيعة، ج ٨، ص ٥٣.