تاريخ حديث شيعه در سده هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى - صفره، حسين - الصفحة ١٤ - دوره صفويه

بربسته و هرج و مرج و فساد، رايج شده است. به همين علّت در راه‌هايى كه سابق امن بود، اكنون دزد و راهزن مى‌بينم.[١]

در چنين اوضاع اجتماعى نابه‌سامانى، افغان‌ها به ايران حمله كردند و با محاصره اصفهان و سرانجام تصرّف آن، علاوه بر ايجاد قحطى و كشتار فاجعه‌آميز عدّه بسيارى از مردم، از نظر فرهنگى و علمى نيز ضايعات بسيارى پديد آوردند و عدّه‌اى از دانشمندان در اصفهان، قزوين و شيراز و ... كشته شدند. به عنوان نمونه، به موارد زير مى‌توان اشاره كرد:

١. علّامه محمّد على سكّاكى شيرازى، در هنگام تسلّط افغانيان مهاجم بر شيراز در سال ١١٣٥ ق، به شهادت رسيد.

٢. سيّد ميرزا مهدى شيرازى در همان غائله سلطه افغان‌ها بر شيراز در سال ١١٣٥ ق، به شهادت رسيد.

٣. آقا محمّد مهدى مازندرانى در سال ١١٤٠ ق، پس از تسلّط افغان‌ها بر اصفهان به دست افغان‌هاى قندهارى شهيد شد.

٤. حاج محمّد رضى قزوينى، در حدود سال ١١٣٥ ق، در آشوب افغانيان به شهادت رسيد.

٥. محمّد رضا (رضا) قزوينى، از علماى بزرگ شيعه در مبارزه با مهاجمان افغانى در ديال‌آباد قزوين بعد از سال ١١٣٦ ق، به شهادت رسيد.[٢]

برخى عالمان، از اصفهان متوارى شدند و به عراق يا جاهاى ديگر، فرار كردند، چنان كه ملّا محمّد جعفر بن طاهر خراسانى (زنده در ١١٥١ ق) در حاشيه‌اش بر منهج المقال مى‌گويد:

[١]. رك: تاريخ صفويه، ص ٣٨٥- ٤٧٤.

[٢]. شهداء الفضيلة( شهيدان راه فضيلت)، ترجمه: جلال الدين فارسى، ص ٢٣٥، ٣٥٨، ٣٦٤، ٣٧٦- ٣٧٨.