امّا با مراجعه به منابع اصيل لغت و احاديثى كه كلمه «تعمّق» در آنها به كار رفته و حتّى با دقّت در ذيل سخن امام عليه السلام ، پژوهشگر ، يقين خواهد كرد كه برداشت آنان از حديث يادشده قطعا نادرست است .

يك . تعمّق ، در لغت

خليل بن احمد فراهيدى نوشته است : المتعمّق : المبالغ فى الأمر ، المتشدّد فيه ، الّذى يَطلب أقصى غايته . [١] متعمّق ، كسى است كه در خواسته خود ، مبالغه مى كند و تا پايان آن را مى جويد . همانند اين معنا را ابن منظور ، در لسان العرب آورده است : متعمّق ، كسى است كه در خواسته خود ، مبالغه و سختگيرى مى كند و تا پايان آن را مى جويد . [٢] بنا بر اين ، نهايت تلاش براى رسيدن به عمق و نهايت چيزى ، در لغت ، «تعمّق» ناميده مى شود .

دو . احاديثى كه واژه «تعمّق» در آنها به كار رفته

با كاوش در موارد استعمال واژه «تعمّق» در احاديث اسلامىِ منقول در منابع شيعه و اهل سنّت ، براى پژوهشگر ، ترديدى باقى نمى ماند كه مقصود از اين واژه در فرهنگ اسلامى : افراط ، تندروى و خارج شدن از مرز اعتدال است . اين احاديث را به چهار دسته مى توان تقسيم كرد :

[١] كتاب العين : ص ٥٧٩ (عمق) .[٢] لسان العرب : ج ١٠ ص ٢٧١ (عمق) ، النهاية : ج ٣ ص ٢٩٩ (عمق) .