جبر و اختيار - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٨٩ - نقد و بررسى

پاسخ روشنى دارد كه محققان الهى، قرنها پيش به رد آن پرداخته اند ـ و بر خلاف انديشه فخر رازى ـ ريشه آن را سوزانيده اند، حال چرا مورد توجه او قرار نگرفته است، خود بهتر مى داند.

و اينك بيان اين پاسخ:

علم خدا كاملاً واقع نما بوده و سر سوزنى هم خطا به آن راه ندارد ولى بايد ديد، متعلق علم خدا چيست؟ و خداوند چگونه از ازل به افعال انسان علم دارد، آنگاه از آن، يكى از دو نتيجه «جبر» يا «اختيار» را گرفت.

١. خدا از ازل مى داند كه هر فعلى از فاعل خود با خصوصيت و ويژه متناسب با آن سر مى زند مثلاً مى داند كه آتش به صورت اضطرار مى سوزاند و قلب انسان و دستگاه گوارش او، به صورت يك امر اجبارى حركت نموده و افعال خاص خود را جلوه گر مى سازد حال اگر صدور افعال و آثار اين فاعل هاى طبيعى، در واقعيت خارجى اين گونه نباشد يعنى صدور آنها از مبادى خود بر اساس اختيار استوار باشد، اينجاست كه علم خدا نارسا بوده و واقع نما نخواهد بود.

٢. خدا از ازل مى داند كه فاعلهاى مختا رو آزاد، كارهاى خود را آزادانه و بر اساس انتخاب و اختيار انجام مى دهند، مثلاً موحدان و ملحدان به پرستش و الحاد خود، بر اساس اختيار جامه عمل مى پوشند، و اگر اين دو فعل در واقعيت خارجى به صورت ديگر باشد يعنى بدون اراده و اختيار تحقق پذيرد، در اين صورت است كه علم ازلى واقع نمايى خود را از دست داده و به اصطلاح علم خدا به جهل مبدل مى گردد.

طراحان شبهه، تنها به اصل تحقق فعل انسان توجه نموده و از مبادى