جبر و اختيار - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٣٦٢ - ١ ملاك نيازمندى به فاعل، حدوث است

«فاضل مقداد» كه يكى از چهره هاى معروف متكلمان شيعى است آنگاه كه آراء و نظريات را پيرامون افعال انسان بازگو مى نمايد; مى گويد:

عدليه آن را پديد آمده انسان و فعل او مى دانند و آنان دو دسته اند گروهى مطلب را بديهى دانسته و گروه ديگر نظرى مى شمارند و حق اين نظريه اخير است.[١]

اگر چه به كتابهاى پيشوايان معتزله دسترسى نداريم، ولى خوشبختانه اخيراً كتب كلامى برخى از چهره هاى سرشناس اين گروه منتشر شده است و از اين طريق مى توانيم با ديدگاه پيشوايان اين مكتب نيز آشنا شويم.

قاضى عبدالجبار[٢] از چهره هاى معروف اساتيد كلام معتزلى در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجرى به شمار مى رود در كتابهاى وى عباراتى به چشم مى خورد كه برخى ظاهر و برخى صريح در اين است كه معتزله طرفدار انديشه تفويض بوده اند و اينك نمونه هايى از اين عبارات:

١. ملاك نيازمندى فعل به فاعل، حدوث است

از نظر معتزله ملاك نيازمندى فعل به فاعل و معلول به علت، حدوث آن مى باشد. در اين صورت هستى انسان به عنوان يكى از افعال الهى تنها در

---

[١] اللوامع الالهية فى المباحث الكلامية، ص ١٣٤. [٢] وى در سال ٤١٥ هجرى وفات كرد. كتب كلامى ارزشمند و معروفى دارد چون «شرح الأُصول الخمسة» در يك جلد، «المغنى فى أُصول الدين» در ٢٠جلد، «المحيط بالتكليف» در يك جلد و آراء و انديشه هاى وى بيانگر انديشه هاى بزرگان معتزله پيرامون اصول پنجگانه (توحيد،دل، وعد ووعيد، المنزلة بين المنزلتين، امر به معروف و نهى از منكر) به شمار مى رود.