جبر و اختيار - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٤٢٥ - ٤ ترتب و تفرع ايجاد بر وجود

٤. ترتب و تفرع ايجاد بر وجود

عميق ترين و زيباترين تفسيرى كه براى نظريه واقع بينانه «امر بين امرين» بيان گرديده است، همان تفسيرى است كه «صدرالمتألهينرحمه اللّه» آن را به راسخان در علم و خواص اولياء الهى نسبت داده و به شيوه اى بديع و گويا شرح نموده است و پس از او پيروان حكمت متعاليه آن را برگزيده و به بيانات مختلف تقرير كرده اند[١] ما نخست آنچه را صدرالمتألهينرحمه اللّه در اين باره بيان كرده يادآور مى شويم آنگاه با ذكر مطالبى آن را شرح و تكميل مى كنيم:

نامبرده مى گويد: پديده هاى هستى با همه تفاوتهايى كه از نظر ذات و صفات وافعال با يكديگر دارند و نيز با همه اختلافاتى كه از نظر قرب و بُعد به مبدأ آفرينش دارند در يك چيز شريكند و آن اين كه يك حقيقت الهى همه آنها را برگرفته است، اين حقيقت الهى(هستى مطلق) در عين بساطت و وحدت، همه ابعاد عالم وجود را شامل است و هيچ ذره اى در گستره حيات از سيطره و احاطه اين حقيقت الهى و نورالانوار بيرون نمى باشد او با هر پديده اى همراه است اگر چه مقارن و در رديف او نيست. غير از هر موجودى است، هر چند جداى از آن نمى باشد[٢] او است كه آفريدگار آسمان و زمين است.[٣]

بنابراين همان گونه كه در نظام آفرينش، شأن و هستى هر پديده اى،

---

[١] رجوع شود به شرح منظومه بخش الهيات، عموميت قدرت خدا( شرح الاسماء الحسنى، ص ١١١، اسرار الحكم، ص ١١٠ ، قرة العيون فيض كاشانى، ص ٣٨٥; نهاية الدراية، محقق اصفهانى، ج١، ص ١٢٠. [٢] مَعَ كُلِّ شَىء لا بِمُقارَنَة وَغَير كُلِّ شَىء لا بِمُزايَلة.(نهج البلاغه، خطبه١). [٣] (وَهُوَ الّذى فِى السَّماء إِلهٌ وَفِى الأَرْض إِلهٌ) (زخرف/٨٤).