نظر دانشمندان درباره كشف و شهود درباره اين ابزار، اختلاف نظرهاى زيادى وجود دارد. بيشتر عرفا و اشراقيان معتقدند كه تنها ابزار شناخت و قابل اطمينان، دل و الهامات قلبى است. مولوى، كه خود از زمره اين گروه است، مى‌گويد:
پاى استدلاليان چوبين بود پاى چوبين سخت بى‌تمكين بود «١» در مقابل، فيلسوفان مادى از اساس منكر چنين ابزارى هستند. فقط دانشمند معاصر، هانرى بركسون، معتقد است كه عقل و حس تنها وسيله كشف حقايق نيست، بلكه انسان مى‌تواند با تفكر در خود و شهود درونى، به حقيقت مطلق راه يابد. «٢» فلاسفه اسلامى معتقدند كه انسان از طريق كشف و شهود به معارفى دست مى‌يابد كه از عهده حس و عقل ساخته نيست، همچنان كه از طريق حس و عقل مى‌تواند به معرفت‌هايى دست يابد كه دستيابى به آنها از راه الهام امكان ندارد.
تفاوت وحى با الهام‌ هرگاه ارتباط بشر با جهان بالا به‌صورت فردى برقرار شود و او بدون به كار بردن حواس ظاهرى، با دل به كشف حقايق پى ببرد، به اين نوع دريافت- كه جنبه فردى دارد- «كشف» يا «الهام» مى‌گويند. ولى چنانچه ارتباط انسان با جهان ماوراى طبيعت به‌صورتى باشد كه نتيجه آن دريافت يك رشته تعاليم عمومى و دستورات همگانى باشد، به آن «وحى»، به‌آورنده آن «فرشته وحى»، و به‌گيرنده آن «پيامبر» گفته مى‌شود. «٣» ارزش معرفتى كشف و الهام‌ بايد توجه داشت كه پذيرش هر نوع ادعاى بدون دليل، نوعى خروج از فطرت انسانى‌