جهان بينى و شناخت - سبحانی، سعید - الصفحة ٣٥
الف- ويژگىهاى موجود مادى:
مكان دار و زماندار بودن: هر موجود مادى مانند يك سلول، در زمان و مكان خاص بهوجود مىآيد.
تغيير و تحوّل: تغيير و تحوّل از خصوصيات موجود مادى است؛ مثلًا، وقتى تخمى را در دل خاك قرار مىدهيم، تحت شرايطى خاص، رشد مىكند و به درخت و ميوه تبديل مىشود.
قابل اندازهگيرى بودن: موجودات مادى از نظر حجم، وزن و مانند آن قابل اندازهگيرىاند.
ب- ويژگىهاى موجود مجرّد:
موجودات مجرّد از آثار موجودات مادى همچون زمان، مكان، حجم، وزن و ابعاد سهگانه پيراستهاند و با تأمّل، مىتوان به موجود بودن آنها يقين كرد. اينك به نمونههايى از اين موجودات اشاره مىكنيم:
انديشه ازجمله موجوداتى است كه نمىتوان آثار ماده را در آن جستجو كرد. هر قدر انسان در خود فرو مىرود نمىتواند انديشه را دو نيم كند. هيچ دانشمندى انتظار ندارد كه بتواند انديشه را در آزمايشگاه بيازمايد و يا واقعيت آنرا تحت فرمول رياضى درآورد.
- اراده، تصميم، شادى و غم نيز از موجودات مجرّدند و هيچ يك از آثار موجودات مادى را دارا نيستند، اما در عين حال، وجود دارند. ما شادى و غم را درك مىكنيم و اين دو را از همديگر تمييز مىدهيم. اين تمايز نشانه وجود آنهاست. اگر اين دو وجود نداشتند تمايز صحيح نبود؛ زيرا به تعبير فلاسفه، معدومات قابل تمايز نيستند.
اين دو نمونه ما را به يك حقيقت روشن رهبرى مىكند و آن اينكه دايره هستى منحصر به ماده نيست، بلكه در جهان، مىتوان موجوداتى را نيز يافت كه آثار مادى ندارند و بدين وسيله، راه را بر درك جهان ماوراى طبيعت هموار كرد.
٢- حكومت و طرح و تدبير جهان بررسى نظامهاى حاكم بر جهان حاكى از وجود طرح و تدبير در جهان هستى است و