اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١٥ - فصل دوم در بيان مسائل ششگانه جبرى

پس اوّل بايد مجهول در سؤال را شيئ فرض كنيم سپس طبق سؤال عمليّات «ضرب، تقسيم، جمع، تفريق» را شروع كرده و بآن ادامه دهيم تا بمعادله منتهى شويم.

و منظور از معادله يكدستگاه جبرى است كه در يك طرف دستگاه رقمى و در طرف ديگر رقم ديگرى واقع شود كه بايد اينمعادله را حلّ كرد تا شيئ مجهول را كه مطلوب است بدست آوريم.

البتّه بدست آوردن مطلوب از طريق دستگاه جبرى مستلزم دو عمل است: جبر و مقابله.

عمل جبر يعنى ناقص را كامل كردن و مقابله يعنى دو طرف دستگاه را عدل يكديگر قرار دادن.

متن: و الطّرف ذو الإستثناء يكمّل و يزاد مثل ذلك على الآخر و هو الجبر.

و الأجناس المتجانسة المتساوية فى الطّرفين تسقط منهما و هو المقابلة.

ثمّ المعادلة امّا بين جنس و جنس و هى ثلاثة مسائل تسمّى المفردات او جنس و جنسين و هى ثلاث اخر يسمّى المقترنات.

ترجمه و شرح: قبلا بطور مختصر گفتيم كه براى بدست آوردن مجهول بايد دو عمل را بجاى آوريم: جبر و مقابله.

و اشاره‌اى بمعناى ايندو كرديم اينك تفصيل ايندو.

اگر در يكدستگاه جبرى در طرفى از آن رقمى بود كه داراى مستثنى و مستثنى منه بود و طرف ديگر آن چنين نبود قاعده اينستكه بمقدار مستثنى بمستثنى منه اضافه مى‌كنيم و آنرا رقم كاملى قرار مى‌دهيم و سپس بهمين مقدارى كه افزوديم بطرف ديگر دستگاه نيز اضافه مى‌نمائيم و اينعمل را جبر مى‌نامند.

مثلا اگر معادله چنين بود: ٢٨ عدد- ٢ مال الّا ١٠ شيئ‌

ابتداء «١٠» شيئ الّا دو مال را كامل مى‌كنيم يعنى «٢» مال كه «٤» شيئ‌