اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠١ - فصل سوم در معرفت به عروض نهرها و اعماق چاهها

ترجمه: و امّا دوّم (معرفت به اعماق چاهها):

روى چاه استوانه‌اى كه بمنزله قطر حلقه و دهانه چاه است قرار بده سپس جسم سنگين و درخشانى را از ميانه قطر به قعر چاه روانه كن بطورى كه جسم طبعا خود بپائين رود (البتّه بعد از آنكه وسط قطر را نشانه گذارده و پيدا كردى).

سپس از دو روزنه عضاده به جسم درخشان مزبور نظر كن بطورى كه خطّ شعاع چشمت قطر را قطع كرده و به آنجسم برخورد كند بعد فاصله بين علامت و نقطه تقاطع را در مقدار قامتت ضرب كن و سپس حاصل ضرب را بر مقدار بين نقطه و محلّ ايستادنت تقسيم كرده خارج قسمت عمق چاه مى‌باشد.

شرح‌ طريق تحصيل گودى چاهها:

در اينجا مرحوم مصنّف يك طريقه بيان فرموده‌اند و آن اينستكه:

ابتداء چوبى يا فلزى ميله‌اى روى چاه طورى نصب مى‌كنيم كه بمنزله قطر حلقه دهانه چاه بوده بطوريكه نقطه وسط آن ميله مركز دهانه چاه باشد سپس ريسمانى كه بآن چيز درخشان و روشنى متّصل است بآن نقطه وسط مى‌بنديم و ريسمان را آهسته آهسته رها مى‌كنيم تا آن چيز روشن و سنگين بآخر چاه برسد.

بعد اسطرلاب را طورى قرار مى‌دهيم كه وقتى از روزنه آن بدرون چاه مى‌نگريم شعاع چشم قطر را قطع كرده و بآن جسم روشن برسد آنگاه نقطه تقاطع شعاع چشم با قطر را علامت‌گذارى مى‌كنيم و فاصله بين اين نقطه و نقطه وسط قطر يعنى مركز دهانه را بدست مى‌آوريم و اينمقدار را در بلندى قامت خود «اگر در حال نگاه كردن از روزنه ايستاده باشيم» ضرب مى‌كنيم پس از آن فاصله بين محلّ ايستادن و نقطه تقاطع را بدست آورده آنگاه حاصل ضرب قبلى را بر اين فاصله تقسيم مى‌كنيم و خارج قسمت مقدار عمق چاه است.

و طرز بدست آوردن عمق چاه از اينطريق از راه تناسب است چنانچه مرحوم حاج فرهاد ميرزا متعرّض شده است و صورت تناسب را اينطور تقرير مى‌كنيم:

نسبت مقدار فاصله بين منتصف قطر و نقطه تقاطع به عمق چاه مانند نسبت‌