اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٤٢ - باب پنجم در بيان استخراج مجهولات از طريق عمل بالعكس

متن: فلو قيل اىّ عدد ضرب في نفسه و زيد على الحاصل اثنان و ضعّف و زيد على الحاصل ثلاثة دراهم و قسّم المجتمع على خمسة و ضرب الخارج في عشرة حصل خمسون؟

فاقسمها على العشرة و اضرب الخمسة في مثلها و انقص من الحاصل ثلاثة و من منصّف الإثنين و العشرين اثنين و جذر التّسعة جواب.

ترجمه: مسئله‌

پس اگر گفته شود:

چه عددى است وقتى آنرا در خودش ضرب كرده و به حاصل ضرب عدد «٢» را اضافه نموده و سپس آنرا مضعّف كرده و بر حاصل سه درهم اضافه نموده و مجموع را بر «٥» تقسيم كرده و خارج قسمت را در «١٠» ضرب نمائيم «٥٠» بدست آيد؟

جواب‌

عدد «٥٠» را بر «١٠» تقسيم كن و خارج قسمت يعنى «٥» را در مثل خودش ضرب نما و از حاصل «٣» را كسر كن باقيمانده «٢٢» مى‌شود، آنگاه اين عدد را نصف كرده و از نصف عدد «٢» را كم نما حاصل «٩» مى‌شود سپس جذر «٩» كه «٣» باشد جواب است.

شرح‌ مثلا اگر سائل در سؤالش گفت:

چه عددى است كه وقتى در خودش ضرب كنيم و عدد دو را بر حاصل ضرب افزوده و سپس حاصل جمع را تضعيف نمائيم و سه درهم روى حاصل بگذاريم آنگاه مجموع را به پنج تقسيم كنيم و پس از آن خارج قسمت را در عدد ده ضرب كنيم حاصل عدد پنجاه مى‌شود؟.

براى حلّ اينمسئله از آخر سؤال شروع مى‌كنيم عكس سؤال را انجام مى‌دهيم لذا عدد پنجاه را بر ده تقسيم مى‌كنيم خارج قسمت پنج مى‌شود.