نكته ديگر اين است كه دلالت آيه بر بطن را تبديل به يك مسأله بغرنج و معقّد نكنيد و معنايش را تحت حُجُب ندانيد. بطن يعنى دربر گرفتن، من تلاش مى‌كنم اين بطن را ظهر كنم؛ يعنى جزء دلالت لفظى بشمار آورم. چرا؟ چون اگر اين پيام جزء مدلولات آيه نباشد، فقيه هرگز نمى‌تواند به چنين بطنى تمسك كند؛ زيرا اگر آيه، اگرچه به صورت اشاره، بر آن بطن دلالتى نداشته باشد، ارزشى ندارد. چرا؟ چون چيزى كه براى فقيه حجت است، ظواهر است. وقتى كه قيود از آيه زدوده شود، آن‌چه كه بطن بود ظَهر مى‌شود و بدين ترتيب براى فقيه قابل احتجاج مى‌شود. اين مطلب، در كتاب «الكبرى فى المنطق» در جامع المقدمات، كه كتاب بسيار شريفى است، بيان شده است. در آن‌جا وقتى اقسام دلالت لفظى را بيان مى‌كند، مى‌گويد: دلالت مطابقى، دلالت تضمنى، دلالت التزامى، لازمه موضوع له است، لازم بيّن و غيربيّن، لازم اعم و لازم اخص، آن وقت آن لازم اعم را مى‌گويد: بيّن و غير بيّن، آن را دو قسمش مى‌كند. غير بيّن چيزى است كه با تعمّق و تدبر و استدلال و دليل، مى‌توانيد از لفظ برداشت كنيد. وى اضافه مى‌كند كه اين دلالت التزامى نزد علماى بيان و اصول معتبر است؛ يعنى چه؟ يعنى از ظواهر لفظ است. پس سعى بر اين است كه اين مدلولات التزامى را كه به آن بطن يا تأويل مى‌گوييم، جزء دلالاتى بكنيم كه داخل در ظاهر قرآن بشود و در غير اين صورت هيچ حجيّتى ندارد.

تنقيح مناطى كه ايشان (ناقد) فرمودند همان راه دست‌يابى به بطن است! يعنى هنگامى كه فقيه تنقيح مناط مى‌كند، دقيقا همين كار را مى‌كند، الغاى خصوصيات مى‌كند و از درون لفظ يك مفهوم عام‌ترى استفاده مى‌كند.

اما اين‌كه در بعضى روايات بطن را در قالب مصاديق جزئى بيان مى‌كنند مانند آن‌جايى كه امام صادق عليه السلام ذيل آيه‌ «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ» مى‌فرمايد: «نحن اهل الذكر» معلوم نيست مراد روايت مصداقى جزئى باشد. آيه ديگر مى‌گويد: فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ‌ (يونس/ ٩٤) آن‌چه كه تصريح دارد، يقرؤون الكتاب است. ولى ما با فرض اين‌كه اهل ذكر يعنى اهل كتاب، مى‌خواهيم بگوييم بايد اين خصوصيات را الغاء كنيد. پس آن‌جايى كه امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«نحن اهل الذكر»

يا آن‌جايى كه امام صادق عليه السلام آيه غنائم را به ارباب‌