معرفت قرآنى - معرفت، شيخ محمد هادى - الصفحة ١٧٣ - ٣ - نقش حديث در تفسير قرآن

را هم كنار نهادند و شيعيان عترت را گرفته و قرآن را رها كردند و اين به ترك عترت انجاميد، زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: آن دو از يكديگر جدا نمى‌شوند، از اين رو امت اسلام، قرآن و عترت (كتاب و سنت) را رها ساختند. (طباطبائى، الميزان، ج ٥، ص ٢٩٨) به‌هرحال اين پرسش كه نقش معصومان در تفسير آيات چقدر است، مورد توجه محققان بوده است.

برخى از اخبارى‌ها و تمام اصولى‌ها- كه ظواهر كتاب را حجت مى‌دانستند- در عين حال بين آيات تفاوت قائل شده‌اند. مثلًا صاحب حدائق كه خود يكى از اخبارى‌هاست، تقسيم چهارگانه‌اى را كه شيخ طوسى در «التبيان» براى آيات بيان كرده است، مى‌پذيرد و آن را راه وسط و بدون افراط و تفريط مى‌داند. (بحرانى، بى‌تا ص ١٧١- ١٧٢ و همو، ١٣٦٣، ج ١، ص ٣٢) در اين رابطه به روايتى كه مرحوم طبرسى در احتجاج از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل كرده است (طبرسى، ١٤٠٣، ج ١، ص ٢٥٣)، استناد مى‌كند. در اين روايت على عليه السلام مى‌فرمايد: خداوند كلام خويش را به سه بخش تقسيم نموده: نخست، آن‌كه عالم و جاهل مى‌فهمند؛ دوم، آن‌كه تنها انسان‌هاى داراى ذهن باصفا و احساس لطيف و قوه تشخيص صحيح و شرح صدر، توان فهم آن را دارند؛ سوم، آن‌كه فقط خدا و امناى وحى و راسخان در علم آن را مى‌دانند. (همان، ص ١٧٢) تقسيم چهارگانه شيخ طوسى چنين است. او مى‌گويد: معانى قرآن بر چهار قسم است:

١- آنچه علم آن مختص به خداوند است، مانند علم به قيامت: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ (اعراف/ ١٨٧) «از تو در باره قيامت مى‌پرسند [كه‌] وقوع آن چه‌وقت است؟» و إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ (لقمان/ ٣٤) «در حقيقت، خداست كه علم [به‌] قيامت نزد اوست»

٢- آنچه ظاهرش با معنا مطابقت دارد، پس هر كس عبارت را بفهمد به معنا منتقل مى‌شود؛ مانند آيه ١٥١ سوره انعام‌ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِ‌ «جز بحق مكشيد. «قل هو الله احد» و آيه ١ سوره اخلاص، بگو او خدايى است يكتا»

٣- آنچه مجمل است و مراد تفصيلى از ظاهر آن فهميده نمى‌شود، مثل آيه‌ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ‌ (بقره/ ٤٣) كه تفصيل تعداد نمازها و ركعات، مناسك حج و شرايط آن و تعداد نصاب در زكات و ... ممكن نيست از آيه به دست آيد، مگر با بيان پيامبر و وحى از جانب خداوند.