بودند؟ زمانى كه در ضلالت بودند؟ يا وقتى‌كه در هدايت بودند؟ اگر اين‌ها امت واحده بودند، پيغمبر براى چه آمد؟ پشت سرش مى‌گويد: واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ‌ اين‌ها اختلاف نداشتند، مى‌گويند: امت واحده بودند، وحدت بر آن‌ها حاكم بود نه اختلاف، بعد مى‌فرمايد: وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ‌ يعنى منشأ اختلاف آمدن پيغمبر شد. مردم را از اين وحدت و انسجام به اختلاف كشاندند. اين سؤال‌ها در آيه وجود دارد. تفاسير، روى اين موضوعات خوب كاركرده‌اند. درست تحليل كردند كه چه وقت اين‌ها امت واحده بودند و چه وقت پيامبران آمدند. اجمال تحليل‌ها اين است: «كان الناس» در ابتدا همان انسان‌هاى اوليه‌اند؛ يعنى درميان انسان‌هاى اوليه كه جمعيتشان خيلى كم بود و امكانات زندگى‌شان خيلى زياد بود، منشأى براى درگيرى وتنازع وجود نداشت و اين‌ها در يك مرتع انبوه، با امكانات مختلف با افرادى برادرانه و مصلحت آميز زندگى مى‌كردند؛ اما رفته رفته بر اثر ازدياد جمعيت و بر اثر به وجود آمدن حرص طمع و آز، اين درگيرى‌ها، آرام آرام شروع شد. چون جمعيت زياد شد، درگيرى‌ها شروع شد، خداوند طبق قاعده لطف مصلحت ديدند كه امكانات رفع اين اختلافات را فوراً تدارك كند. چون اختلافات براى جامعه اسلامى ضرر دارد، آيا وقتى زندگى مسالمت‌آميز داشتند، آئينى بر آن‌ها حاكم بود يا نه؟ اين‌ها تابع چه شرايطى هستند؟ روى اين‌ها بحث خواهيم كرد. آن آيين، آيين شريعت عقل بود؛ يعنى، عقل مستقلًا بر جامعه حاكم بود؛ يعنى انسان در جامعه اى كه مى‌خواهد زندگى كند، نظامى بايد حاكم باشد تا رفتارهاى مردم را تعديل كند كه برخوردى ايجاد نشود. آئينى كه بر جامعه آن وقت حاكم بود، آيين شريعت عقل بود. عقل در سرتاسر گيتى به تنهايى حكومت مى‌كرد و حكمش نافذ بود. حال اگر امروز ما به مرحله‌اى برسيم كه عقلمان را آزاد كنيم و فطرت خودمان را پاك نماييم، آيا باز هم نياز به شريعت هست؟ ده، دوازده سؤال امروز در مراكز علمى مطرح است كه در اين آيه وجود دارد و ما بايد بتوانيم پاسخ بدهيم.

پرسش‌ها و پاسخ‌ها

سؤال: عقل براى انسان يك نعمت الهى است و خداوند آن را به عنوان نور هدايت در اختيار انسان قرار داد تا از عقل استفاده كند، ولى حضرت عالى بيان داشتيد كه عقل براى انسان مشكل‌آفرين شد. پس اگر اين برداشت صحيح باشد، با تعابيرى كه در روايات از عقل به‌