معرفت قرآنى

شناسنامه

پيشگفتار

اساتيد آيتالله معرفت

مهاجرت به قم و فعاليت در عرصه علوم قرآنى

ارزش كتاب التفسير الاثرى الجامع

جايگاه علوم قرآنى در ميراث مكتوب تشيع و نقش آيتالله معرفت در آن

مسأله قرائت

مسأله نسخ

مسأله جمع قرآن

شيوههاى نقد و انتقاد و بررسى برخى آراء آيتالله معرفت

راه و رسم نقد

تاويل اهل باطن و تداعى معانى از ديدگاه آيتالله معرفت

تفسير چيست و مفسر كيست؟

حجيت ظواهر نزد اخبارىها از ديدگاه آيتالله معرفت

دفاع از آيتالله معرفت(ره) در قبال برخى شبهه پراكنىها

نقدى بر نظريه بطن آيتالله معرفت(ره)

گزارش تفصيلى از كرسى نظريهپردازى آيت الله معرفت«نظريه بطن»

سخنان استاد در تقرير نظريه

ناقد اول علىاكبر رشاد

ناقد دوم على اكبر بابايى

سوالات حضار

پاسخ استاد به شبهات نظريه و بيان نكات تكميلى

سلسله نشستهاى علمى آيتالله معرفت

چكيده نشست اول تا پنجم

نشست اول شرع، پاسخى به نياز عقل

نشست دوم ماهيت رسالت از ديدگاه قرآن

پرسشها و پاسخها

نشست سوم زمينههاى دريافت وحى رسالى

پيامبر كيست؟

فرق بين وحى رسالى و الهام

بصيرت و آرامش

پرسشها و پاسخها

نشست چهارم پاسخ به شبهاتى درباره وحى

بررسى شبهه عدم امكان وحى

پاسخ به شبهه عدم امكان وحى

بررسى شبهه حقانيت همه اديان

بررسى شبهه انكار وحيانى بودن دين

بررسى شبهه التقاطى بودن تعاليم قرآن

پاسخ به شبهه مذكور

بررسى شبهه تحريف وحى

پرسشها و پاسخها

نشست پنجم بررسى شبهات ساختار لفظى قرآن

شبهه تغاير قديم بودن كلام خدا با وحيانى بودن ساختار قرآن

استدلالهاى ابوزيد در اثبات«وحيانى نبودن ساختار قرآن»

استدلال اول

استدلال دوم

استدلال سوم

استدلال چهارم

پاسخ به استدلالها

مبناى قرآنيت قرآن

پاسخ نقضى به شبهه

پاسخ حلى در نقض شبهه وحيانى نبودن ساختار وحى

پاسخ به شبهه«قرائات سبع دليلى بر انسانى بودن ساختار قرآن»

نشست ششم و هفتم تأملى در سيره نبوى

مروى بر سيره نبوى

قصه سوادة ابن قيس

اشكالات اين قصه

قصه سهو النبى

پرسشها و پاسخها

نسخ در قرآن و رفتار پيامبر با بندگان

1 نسخ مشروط

2 نسخ تمهيدى

معيار تشخيص خبر صحيح از سقيم

تحريف تاريخ و تعريف صحابه

پرسشها و پاسخها

نشست هشتم امامت بحثى درباره احاديث انذار، منزلت و غدير

حديث انذار

حديث منزلت

حديث غدير

پرسشها و پاسخها

مجموعه مقالات

بررسى ادله حجيت خبر واحد در تفسيربا تكيه بر آراى آيت الله معرفت

جايگاه گفتمان خبر تفسيرى

اهميت بررسى

پيشينه بحث

بستر موافقتهاو مخالفتها

ادله موافقان حجيت خبر واحد در تفسير

ادله آيتالله خويى

ادله آيتالله معرفت

ادله مخالفان حجيت خبر واحد در تفسير

بررسى شبهات

جمع بندى و نتيجه گيرى

منابع و مأخذ

حجيت ظواهر قرآن، نقش حديث در فهم آن و اشكالات تفسيرهاى روايى در انديشه آيتالله معرفت

1 - مراد از ظواهر كتاب

2 - بررسى ديدگاه موافقان و مخالفان حجيت ظواهر كتاب

2 - 1 نظريه تفسير ذاتى

2 - 2 نظريه تفسير عرضى قرآن

3 - 2 - امام على عليه السلام مى فرمايد

3 - نقش حديث در تفسير قرآن

3 - 1 بيان آيات تشريع

3 - 2 آموزش استفاده از قرآن و روش تفسير آن

الف - توجه به آيات متشابه در قرآن

ب - نحوه تأويل آيات قرآن

ج - جرى و تطبيق

د - شناخت اسباب نزول

ه - استفاده از اسلوبهاى كلام

اشكالات تفاسير روايى

جمع بندى و نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

آيتالله معرفت و نظريه خطابهاى بودن زبان قرآن

بيان مسأله

پيشينه بحث

تعريف نظريه

نظريه عام آيتالله معرفت درباره زبان قرآن

بررسى شواهد عرف خاص در زبان قرآن

وجود حقيقت شرعيه در قرآن

برخوردارى قرآن از بطون

برخوردارى قرآن از متشابهات

دلايل خطابهاى بودن زبان قرآن

امى بودن قوم پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم

امى بودن رسولخدا صلى الله عليه و آله و سلم

كتاب نبودن اصل قرآن

نمودهاى زبان گفتارى در رسمالخط قرآنى

تعدد موضوعات در هر سوره

ويژگى هاى زبان خطابه اى در قرآن

1 - تكيه بر معهودات ذهنى مخاطبان

2 - وجود التفات

3 - وجود انتقال

وجود قضاياى خارجى

جمعبندى و نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

قاضى سعيد قمى و نظريه روح معنا در تفسير متشابهات قرآن

ديدگاهها در تبيين معناى واژههاى متشابه قرآن

تقريرها و تفسيرهاى گوناگون از نظريهى روح معنا

دلايل معتقدان به نظريهى روح معنا

غزالى نخستين طرحكننده اين ديدگاه

تبيين قاضى سعيد قمى از اين ديدگاه

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

چيستى وحى

طرح مساله

1 - وحى در لغت و اصطلاح

1 - 1 وحى در لغت

1 - 2 وحى در اصطلاح

2 - وحى، قرابتها و تفاوتها

2 - 1 وحى و الهام

2 - 2 وحى و تجربهى عارفان

2 - 3 وحى قرآنى و حديث قدسى

2 - 4 وحى و شعر

3 - موارد استعمال وحى در قرآن كريم

جمعبندى و نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

نقد و بررسى نظريه آيتالله خويى وآيتالله معرفت درباره جمع و تدوين قرآن

واژه شناسى

تبيين ديدگاهها

نقد و بررسى ديدگاه آيتالله خويى

نقد وبررسى پاسخ ها

2 - پاسخ دوم تعارض مفهومى اين روايات با روايات جمع در زمان پيامبر

پاسخ سوم تعارض احاديث جمع با آيات قرآن

پاسخ چهارم مخالفت روايات جمع قرآن با حكم عقل

پاسخ پنجم تضاد روايات جمع قرآن با اجماع مسلمانان

پاسخ ششم شبهه ايجاد تحريف در قرآن

جمع قرآن از نگاه قرآن

آيات تحدى

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

جمع و تدوين قرآن

مفهوم شناسى واژه جمع

أدله مخالفان جمع قرآن در زمان پيامبر أكرم

الف - قهرمان داستان

ب) كيفيت جمع قرآن

أدله جمع قرآن در زمان پيامبر

1 - روايات

2 - تمسك مخالفين جمع در زمان پيامبر به روايت زيد

3 - اخبارديگر

4 - اهتمام مسلمين به قرآن كريم

5 - ختم قرآن در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم

6 - عرضه قرآن بر پيامبر

نتيجهگيرى

منابع و ماخذ

رهيافت آيتالله معرفت به مسأله جمع قرآن

1 - رهيافت عقلى

2 - رهيافت تاريخى

3 - رهيافت زبانشناختى

الف - عدم اعتبار تاريخى احاديث و روايات مربوط به جمع قرآن

ب - وحى نبودن قرآن از جانب خدا براى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم

4 - رهيافت روايى

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

نسخ قرآنى و روزآمدى احكام فقهى باتكيه بر آراى آيتالله معرفت

نسخ وتغيير پذيرى احكام

نسخ در لغت و اصطلاح

نسخ در لغت

اصطلاح نسخ نزد اهل بيت و معاصران نزول

اصطلاح نوپيداى نسخ

تفاوتهاى اصطلاح جديد و قديم نسخ و ديدگاه برگزيده

نسخ و احكام متناسب با مقتضيات

نسخ و تشريع گام به گام احكام

نسخ و پيام جاويد آيات

قرآن و فرهنگ زمانه

1 آيينهاى ابراهيمى

2 قوانين منطقهاى

2 - 1 قوانين عرفى و عقلايى

2 - 2 قوانين جاهلى

نتيجه گيرى

منابع و مآخذ

سيرى در اعجاز قرآن كريم به روايت

معناى لغوى اعجاز

معناى اصطلاحى

تحدى دليل اعجاز قرآن

اعجاز بيانى

اعجاز بيانى از ديدگاه علامه طباطبائى(ره)

فصاحت و بلاغت

تناسب و مناسبت آيات و سور

اعجازبيانى از ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

1 - دقت در چينش و انتخاب حساب شدهى كلمات

2 - تأكيد بر عدم ترادف

3 - تكرار در قرآن كريم

4 - شيوايى سبك و يگانگى اسلوب

5 - دل نشينى الفاظ و شيوايى عبارات

6 - پيوستگى نظم و آراستگى آهنگ قرآن

7 - بيان معانى در قالب آهنگ حروف

8 - مرواريدهاى پيوسته و هماهنگ مجموعهى آيات در ضمن سورهها(تناسب آيات و سور)

تشبيههاى زيبا و تصويرگرى آراسته

استعارههاى زيبا

برخى از استعارهها

كنايهها و تعريضهاى لطيف و ظريف

نكات ظريف و بديع

اعجاز علمى

اخبار غيبى

اعجاز تشريعى

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

نگاهى به برخى ديدگاههاى قرآنى آيتالله معرفت

نگاهى اجمالى به مهمترين آراى قرآن شناسانه

شبهات قرآنى و شيوههاى رد آنها

1 تأثيرپذيرى از كتب پيشين و اسطورهها

فرازهايى از داستان در تورات

تفاوتهاى بيان توراتى و قرآنى داستان

الف - غفلت تورات از مواضع عبرت

ب - آيا طوفان سرتاسر زمين را فرا گرفت؟ آيا نوح به خاطر شمول طوفان، از هر گونه، جفتى برگرفت؟

1) آثار ژئولوژيكى

2) شواهدى از آيات قرآن

2 توهم تعارض با عقل و تاريخ

بيان شبهه

بررسى شبهه

3 توهم تعارض قرآن با قواعد ادبى

ريشهيابى خطا، در خطايابى قرآن

4 توهم تأثيرپذيرى از فرهنگ زمانه

اشجار و انهار

5 توهم راهيابى خرافات به قرآن

6 انگاره تخالف درونى

1 هدايت قرآن عام است يا خاص؟

2 حمل بار گناه ديگران ممكن است يا نه؟

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

بررسى و نقد ديدگاه آيتالله معرفت درباره تفسير منسوب به ابن عباس

الواضح نه تنوير المقباس

رابطه الواضح با تفسير كلبى رابطه اجمال و تفصيل

رابطه الواضح با روايات تفسيرى ابنعباس

الف) مقايسه با تفسير مجاهد

ب) مقايسه با تفسير القرآن عبدالله بن وهب بن مسلم(125 - 197 ه - ق)

ج) مقايسه با تفسير عبدالرزاق الصنعانى(126 - 211 ه - ق)

د) مقايسه با تفسير جامع البيان

رابطه الواضح با آموزههاى تفسيرى ساير مفسران صدر اسلام

بررسى و تحليل متن الواضح

1 تبيين لغوى و نحوى

2 اختلاف قرائات

3 ناسخ و منسوخ

4 محكم و متشابه و ساير مباحث علوم قرآنى

5 چگونگى نزول قرآن و سبب نزول

6 مباحث فقهى

7 اخبار تاريخى

8 مباحث كلامى

9 تأويل

10 بيان مصاديق يا تطبيق آيات به اشخاص

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

تاريخچه مكاتب تفسيرى با تكيه بر نظريات آيتالله معرفت(ره)

پيدايش تفسير

تدوين تفسير

1 - مكتب ظاهرگرايان

ويژگى تفاسير صحابه

ارزش تفسير صحابه

ويژگىهاى تفسير تابعان

ارزش تفسيرهاى تابعان

اهل بيت آشنا به همه معانى قرآن

انواع تفسير مأثور

آفات تفسير نقلى

معروفترين تفسيرهاى نقلى

2 - مكتب عقل گرا يا تفسير اجتهادى

تنوع تفسير اجتهادى

1 تفسير فقهى(آيات الاحكام)

2 تفسيرهاى جامع

الف - التبيان فى تفسير القرآن

ب - مجمع البيان فى تفسير القرآن

ج - تفسير ماوردى(النكت و العيون)

د - روح الجنان و روح الجنان

ه - - تفسير كبير(مفاتيح الغيب)

3 تفسيرهاى ادبى

3 - مكتب تأويلگرا

معروفترين تفسيرهاى عرفانى

4 - مكتب تفسير عصرى

مفهوم تفسير عصرى

گرايشها در مكتب تفسير عصرى

1 گرايش علمى

2 گرايش ادبى - اجتماعى

3 گرايش سياسى انحرافى

4 گرايش عقلى افراطى

منابع و مأخذ

تفسير و هرمنوتيك با نگاهى به آراء آيتالله معرفت

واكاوىهاى معناشناسانه

نگاهى به مفهوم لغوى و اصطلاحى هرمنوتيك

زمينهها يا گرايشهاى هرمنوتيكى

1 - گرايش هرمنوتيكى خاص

2 - گرايش هرمنوتيكى روششناسانه(عام)

هرمنوتيك شلاير ماخر

3 - گرايش هرمنوتيكى فلسفى

جمعبندى و نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

بررسى اهميت و كاركرد سياق در انديشه آيتالله معرفت

تاريخچه و پيشينه سياق

تعريف سياق

تعريف اصطلاحى

تعريف سياق از ديدگاه آيتالله معرفت

ملاك قرينه بودن سياق

اولويت ظهور سياقى يا ظهور وضعى

الف - ديدگاه تقدم دلالت وضعى

ب - ديدگاه اولويت دلالت سياق بر دلالت وضعى

شرائط حجيت سياق

سطوح سياق

سياق كلمات

سياق جمله، آيه و آيات

سياق سوره

سياق كليت قرآن

نقد و بررسى

دلايل اختلاف سياق قرآن از ديدگاه آيتالله معرفت

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

بررسى ديدگاه آيتالله معرفت(ره) در تحليل برخورد موسى عليه السلام با هارون عليه السلام بعد از واقعه گوسالهپرست شدن بنىاسرائيل

فصل اول ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

فصل دوم نكات كليدى تحليل

نكته اول طبيعى بودن غضب حضرت موسى عليه السلام

نكته دوم عقوبت و مجازات بنىاسرائيل به خاطر ارتكاب اين عمل

نكته سوم توضيح خواستن از مسؤول در صورت بروز مشكل در حيطه مسؤوليت وى

نكته چهارم سستى هارون عليه السلام در مبارزه با گوسالهپرستان

نكته پنجم طلب مغفرت موسى عليه السلام براى برادر، دليل سستى وى

فصل سوم بررسى تحليل

بررسى نكته اول طبيعى بودن غضب حضرت موسى عليه السلام

بررسى نكته دوم عقوبت و مجازات بنىاسرائيل بهخاطر ارتكاب اين عمل

بررسى نكته سوم توضيح خواستن از مسؤول در صورت بروز مشكل در حيطه مسؤوليت وى

بررسى نكتهچهارم سستى هارون عليه السلام در مبارزه با گوسالهپرستان

الف - بررسى مبنايىكوتاهى حضرتهارون عليه السلام

ب - بررسى بنايىكوتاهى حضرتهارون عليه السلام

بررسى نكتهپنجم طلب مغفرت حضرت موسى عليه السلام براى برادر، دليل سستى

جمعبندى و نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

بررسى مخاطبان آيه تطهير با تأكيد بر ديدگاه علامه معرفت

جمله تطهير و ساختار آيه

روايات فراگيرى نسبت به همسران پيامبر

بررسى مصداقى روايت مربوط به همسران پيامبر

سبب نزول و شأن نزول

خاتمه «إذهاب رجس» و ثبوت پليدى

نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

نگاهى اجمالى به سير نزول آيات اقتصادى

سير نزول آيات قرآن

سور مكى

سور مدنى

الف - جهانبينى و نگرش اسلام به عالم طبيعت و انسان

ب - مشكلات اخلاقى و اجتماعى اقتصادى

ج - مسؤوليت انسان در قبال ديگران

د - حرفهها و شغلهاى اقتصادى

ه - - دولت

و - معيارهاى نظام مطلوب اقتصادى

ط - احكام اقتصادى خانواده

شيوه قرآن در بيان مطالب اقتصادى

بهرهگيرى از سير نزول آيات اقتصادى براى اقتصاد امروز

جمعبندى و نتيجهگيرى

منابع و مأخذ

تحنث پژوهشى در معناى يك اصطلاح 1

معرفت قرآنى - معرفت، شيخ محمد هادى - الصفحة ٢٥ - چكيده

شيوه‌هاى نقد و انتقاد و بررسى برخى آراء آيت‌الله معرفت‌[١]

رضا استادى‌

استاد برجسته حوزه علميه قم‌

چكيده‌

ايشان در بخش اول سخنان خود، راه و رسم درست انتقاد از افراد و انديشه‌ها را تبيين نمودند و در ادامه به نقد و بررسى برخى نظرات آيت‌الله معرفت (ره) مانند تاويل اهل معنا و نظريه بطن، پرداخته و به طور عملى شيوه صحيح انتقاد را تبيين كردند. وى در بخش ديگرى از سخنان خود، به برخى شبهه پراكنى‌ها عليه آيت‌الله معرفت (ره) اشاره كرده و تذكر دادند كه اين شبهه پراكنان، راه انصاف را پيش نگرفته و از مسير صحيح انتقاد خارج شده‌اند. ايشان تصريح مى‌كنند: اگر مى‌خواهيد انتقاد كنيد چيزى بگوييد كه واقعيت داشته باشد. در ادامه چند مورد از شبهات خلاف واقعى كه از جانب افراد مذكور، به شكل شب نامه منتشر شده بود را ارائه نمودند.

[١] . اين سخنرانى در سالگرد رحلت آيت‌الله معرفت( ره) در دى‌ماه ١٣٨٧ هجرى خورشيدى در همايشى كه با عنوان:« بزرگداشت مفسر و قرآن پژوه فرزانه، آيت‌الله محمدهادى معرفت( طاب ثراه)» در پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى قم برگزار شد، ايراد گرديد.