بزرگى مرتبت، در اين فكر بودم كه ناگاه «ابن ابى العوجاء»[١] كه يكى از ملاحده آن زمان بود آمد و نشست در جايى كه من كلام او را مى‌شنيدم، چون قرار گرفت مردى از اصحاب او آمد و نزديك او نشست، پس ابن ابى العوجاء اشاره كرد به ضريح مقدس حضرت رسالت پناه صلّى اللَّه عليه و آله و گفت: «به تحقيق كه صاحب اين قبر به كمال مراتب عزّت رسيد و جميع خصلتهاى شرف كه در او مجتمع گرديد و در همه احوال منزلت او به تضاعف مى‌انجاميد».

رفيقش گفت كه: «او فيلسوفى بود كه دعواى مرتبه‌ها بلند و منزلت ارجمند كرد، و براى اثبات آن معجزه چند آورد كه بر عقل‌ها غالب‌

[١] ابن ابى العوجاء: عبد الكريم بن نويرة الدّهلى وفات ١٥٥ ه ق. معروف است كه از شاگردان حسن بصرى بوده است.

« وى به دو اصل معتقد بود يعنى ثنوى بود و مانند مانى اين دو اصل را نور و ظلمت كه مبدأ خير و شر باشد مى‌دانست اما جهان بينى عجيب مانى را قبول نداشت زيرا اعتقاد به نفى قدر يعنى اعتماد به اراده آزاد انسان جزو عقايد مانى نبوده است. به عقيده او خلاص و رهايى انسان در يك جنگ اجبارى ميان نور و ظلمت و آميختگى آن دو به هم و بعد انفعال آن دو از يك ديگر است كه امرى است مقدّر و سرنوشتى است حتمى و بنا بر اين با نفى قدر مخالف است و هم چنين است اعتقاد به تناسخ.

مانوى دانستن او از سوى بعضى از مؤلفان مبنى بر مسامحه و عدم دقت بوده است».

ابن نديم در الفهرست، ص ٣٣٨ وى را جزو رؤسا و متكلمين مانويه شمارد كه در ظاهر مسلمان بود و در باطن دين مانوى داشت.

برخى از نويسندگان و مورّخان گويند وى در باره ثنويت كتابهايى تأليف كرده است. محمّد بن سليمان، عامل كوفه به اتهام زندقه او را دستگير و حبس و در سال ١٥٥ به قتل رسانيد.

شرح حال او را در اين كتابها ببينيد:

البدء و التاريخ، ج ١، ص ٨٢، الفرق بين الفرق بغدادى، ج ٦، ص ٢٥٥، امالى مرتضى، ج ١، ص ٨٨- ٨٩ و ٩٥ و ٩٦، ميزان الاعتدال، ج ٢، ص ١٤٤، آثار الباقيه، ص ٦٧- ٦٨، فهرست ابن النديم، ص ٣٣٨، آراء الهند، ص ١٣٢، بزم آورد، ص ٧٥- ٨١، تاريخ علم كلام در ايران و جهان اسلام، ١٧٣.