توحيد مفضّل - علامه مجلسى - الصفحة ٩٩ - مراتب قوه عاقله

و قوه عامله است كه به آن مهياى مزاولت اعمال و افعالى شود كه او را به مراتب كمالات حقيقيه رساند.

[مراتب قوه عاقله‌]

و قوه عاقله چهار مرتبه دارد:

اولى حالتى كه چنين رائى باشد در ابتداء تعلّق نفس به او كه از جميع معقولات خالى است و مستعد حصول آنهاست و اين مرتبه را يا نفس ناطقه را در اين مرتبه عقل هيولائى مى‌نامند.

مرتبه دوم آن است كه تصورات و تصديقات بديهيه او را حاصل مى‌شود و تفكّر يا حدس از بديهيات به نظريات منتقل مى‌شود. و اين مرتبه را، يا نفس را در اين مرتبه «عقل بالملكه» مى‌نامند.

مرتبه سوم آن است كه معقولات نظريه براى او حاصل بشود اما همگى را مستحضر نباشد و چون خواهد آنها را حاضر تواند ساخت.

اين مرتبه را، يا عقل را در اين مرتبه «عقل بالفعل» مى‌گويند.

مرتبه چهارم آن است كه معقولات همه در نزد او حاضر باشد و او را اتّصالى به مبادى عاليه و الواح سماويه به هم رسيده باشد كه مطالعه امور از آنجا تواند كرد و اين مرتبه را، يا نفس را در اين مرتبه «عقل مستفاد» و «قوه قدسى» مى‌نامند و بعضى آيه كريمه نور را «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‌ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ[١]» به اين مرتبه تفسير

[١] سوره نور، آيه ٣٥.