اِبْنِ مَصال، ابوالفتح نجم‌الدين سليم (سليمان) بن محمد بن مصال لُكّی مغربی (مق‍ ٥٤٤ق / ١١٥٠م)، از امراء و وزرای فاطميان در مصر. وی از مردم لُكّ از نواحی بَرقه، شهركی بين اسكندريه و طرابلس بود و مانند پدر به بازياری و بيطاری اشتغال داشت (ياقوت، ٤ / ٣٦٤؛ ابن خلكان، ٣ / ٤١٧). از چگونگی راه يافتن وی به دستگاه فاطميان اطلاعی در دست نيست. او در ٥٣٣ق / ١١٣٩م، به امر الحافظ لدين الله فاطمی، ادارۀ امور مملكت را ــ بی‌آنكه عنوان وزارت داشته باشد ــ تا مرگ خليفه (٥٤٤ق / ١١٤٩م) برعهده گرفت (دواداری، ٥٠٧؛ زامباور، ١٤٩). حافظ در زمان حيات خويش از پسرش ظافر پيمان ستاند كه چون به خلافت رسد، ابن مصال را به وزارت برگزيند. امير سيف‌الدين ابوالحسن علی بن سَلاّر والی اسكندريه كه از وزارت ابن مصال ناخشنود بود، با پسر خواندۀ خويش عباس بن ابی الفتوح صنهاجی، امير ناحيۀ غربی، اتفاق كرد كه ابن مصال را از وزارت بركنار كند. چون ابن مصال از اين تصميم آگاه شد، نزد ظافر شكايت برد (ابن خلدون، ٤(١) / ١٥٥-١٥٦). ظافر مجلسی ترتيب داد و در حضور امراء ابن مصال را وزير و نايب خويش خواند و آنان را به اطاعت از وی دعوت كرد. اميران، گرچه نخست اظهار فرمانبرداری كردند، اما كمی بعد به تحريك اميری به نام لكرون، به ياری ابن سلار برخاستند. ظافر ناگزير ابن مصال را با پول فراوان به جمع و تجهيز سپاه و دفع ابن سلار مأمور كرد (ابن منقذ، ٧). پس در جنگی كه ميان آن دو در محلی به نام دلاص درگرفت، ابن مصال كشته شد (دواداری، ٥٥٢-٥٥٣؛ ابن شاكر، ١٢ / ٤٧٥). وی مردی شجاع و با تدبير بود، ولی وزارتش بيش از چهل يا پنجاه روز نپاييد. از قاضی و فقيه عُمارة بن ابی الحسن حكمی يمنی (د ٥٦٩ق) ابياتی در ستايش او در دست است (صص ٢١٦، ٢٢٨- ٢٢٩، ٢٥٩).

مآخذ

ابن اثير، الكامل؛
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن خلدون، العبر؛
ابن خلكان، وفيات؛
ابن شاكر كتبی، محمد، عيون التواريخ، به كوشش فيصل السامر و نبيله عبدالمنعم داوود، بغداد، ١٣٩٧ق / ١٩٧٧م؛
ابن قلانسی، تاريخ، به كوشش آمدرز، بيروت، ١٩٠٨م؛
ابن منقذ، اسامه، كتاب الاعتبار، به كوشش فيليپ حتی، پرينستون، ١٩٣٠م؛
حكمی يمنی، عمارة بن ابی الحسن، كتاب فيه النكت العصرية فی اخبار الوزراء المصرية، به كوشش هارتويگ درنبورگ، پاريس، ١٨٩٧م؛
دواداری، عبدالله بن ایبک، كنز الدرر و جامع الغرر، به كوشش صلاح‌الدين منجد، قاهره، ١٣٨٠ق؛
زامباور، معجم الانساب و الاسرات الحاكمة، بيروت، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
صفدی، خليل ابن ایبک، الوافی بالوفيات، بيروت، ١٣٩٩ق؛
ياقوت، بلدان.

قهار مقیمی