اَحْسایی، علینقی (د ٢٣ ذیحجۀ ١٢٤٦ ق / ٥ ژوئن ١٨٣١ م)، فرزند شیخ احمد احسایی، ملقب به بدرالایمان، فقیه و ادیب. برخی نام او را به اختصار علی نوشته‌اند (رشتی، ٢٨٣؛ شریف، ٥٥؛ لكهنوی، ١ / ٤٥٧). از استادان او كسی جز پدرش كه به او اجازۀ علمی داده است، شناخته نیست (طریحی، ٤٦؛ كنتوری، ٢٠). گفته‌اند كه حافظۀ سرشارش زبانزد بود، چنانكه ١٢ هزار حدیث را با اسناد آنها و نیز شمار بسیاری اشعار و متون كتابها را در سینه داشت (نک‌ : طریحی، همانجا؛ حائری، ٨٠). علینقی بر مشرب پدر بود (همو، ٨١) و اینكه سید كاظم رشتی (همانجا) وی را «از حاملان اسرار» خوانده است، می‌رساند كه بهرۀ‌ او از تعالیم پدرش در نظر پیروان شیخ با اهمیت تلقی می‌شده است.
وی در بیشتر سفرهای پدر ملازم او بود (نک‌ : حائری، ٨٠) و در مقام وصی او بر جنازه‌اش نماز گزارد (همو، ٨٢). پس از وفات پدرش در كرمانشاه مقیم شد و برای بسیاری از پیروان او مرجعیت علمی و فقهی یافت‌ (همانجا). درگذشت او به سبب طاعونی همه‌گیر در كرمانشاه روی داد و چون انتقال جنازه برخلاف عقیدۀ‌ او بود، به وصیتی كه كرده بود، او را در حومۀ ‌شهر بر سر راه كربلا به خاك سپردند (همو، ٨٣؛ افشار، ١ / ٦٤١).

آثـار

الف ـ چاپی

١. دیوان شعر، كه به كوشش محمدكاظم طریحی در ١٣٧٥ ق / ١٩٥٥ م در تهران به چاپ رسیده است. ٢. رسالة فی تفسیر قاب قوسین، كه ضمن الكلمات المحكمات میرزا علی حائری اسكویی به چاپ رسیده است (كربلا، ١٣٧٨ ق). ٣. منهاج السالكین فی السلوك و الاخلاق، كه در تبریز (١٣٧٥ ق) به چاپ رسیده است. ٤. نهج المحجة، در اثبات امامت امامان دوازده‌گانه (ع). این كتاب با مقدمه‌ای از میرزا علی اسكویی حائری در ٢ جلد چاپ شده است، جلد نخست در نجف (١٣٧٠ ق) و جلد دم در تبریز (١٣٧٣ ق).

ب ـ خطی

١. خلاصة مختصر الرسالة الحیدریة، خلاصه‌ای از گزیده‌ای كه شیخ احمد احسایی از رسالۀ علمیۀ خود فراهم كرده است (آقابزرگ، ٢٠ / ١٩٥؛ آستان ... ، ٢٣١؛ شورا، ١٦ / ٣٥٣-٣٥٤؛ دانش‌پژوه، فهرست كتابخانه ... ، ٥ / ٣٢)؛ ٢. رساله‌ای در وحدت وجود (همان، ٥ / ٣٤)؛ ٣. رساله‌ای در شرح رسالۀ التوحید عبدالكریم گیلانی، كه صورت ردیه دارد (آستان، ١٥٠، ٣٣٠-٣٣١؛ دانش‌پژوه، همان، ٥ / ٣٣؛ شیروانی، ٣ / ٨٣٠)؛ ٤. رسالة فی علمه تعالی یا الرسالة العلمیة (نک‌ : طریحی، ٤٨)، كه در آن از عقیدۀ پدرش در برابر پاره‌ای ایرادها دفاع كرده است (آقابزرگ، ١٥ / ٣١٦؛ آستان، ٢٧٩، ٤٠٨؛ مركزی، ٨ / ٩٧؛ دانش‌پژوه، همانجا، فهرست نسخه‌ها ... ، ٤٠٣)؛ ٥. كشكول، كه طریحی (همانجا) نسخه‌ای از جلد دوم آن را به خط مؤلف، در یك كتابخانۀ ‌شخصی دیده بوده است؛ ٦. معاد الاجسام، رساله‌ای در پاسخ اعتراض به عقیدۀ شیخ احمد احسایی در باب معاد جسمانی (آستان، ٥٣٠؛ دانش‌پژوه، فهرست كتابخانه، ٥ / ٣١؛ استادی، ٣ / ٨٠)؛ ٧. واضح المنار فی علم الاسرار (آقابزرگ، ٢٥ / ١١-١٢؛ آستان، ٥٩٦).
نیز از آثار دیگر او رسالة فی الامربین الامرین (آقابزرگ، ١١ / ١١٦)، شرح رسالة الامام الهادی (ع) ‌(بحرانی، ٤٠٧) و مشرق الانوار در حكمت (طریحی، ٤٧) را نیز نام برده‌اند كه از نسخه‌های آنها نشانی در دست نیست.
بخشی از آثار علینقی احسایی در جواب سؤالهایی است كه از پدرش پرسیده‌اند و او نوشتن پاسخ را به فرزندش واگذار كرده است (نک‌ : همو، ٤٨). از جملۀ ‌آنهاست رساله‌ای با عنوان بحرانیه در ماجرای موسی با خضر و نیز در باب كیفیت رجعت (شورا، ١٦ / ٣٥٢؛ دانش‌پژوه، همان، ٥ / ٣٣؛ شیروانی، ٣ / ١٠٨٥).

مآخذ

آستان قدس ف، فهرست؛
‌آقابزرگ، الذریعة، استادی، رضا، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانۀ ‌مدرسۀ ‌فیضۀ قم، قم، ١٣٩٦ ق؛
افشار (سیستانی)، ایرج، كرمانشاهان و تمدن دیرینۀ آن، تهران، ١٣٧١ ش؛
بحرانی، علی، انوار البدرین، به كوشش محمد علی طبسی، نجف، ١٣٧٧ ق؛
حائری اسكویی، علی، «رسالة فی ترجمة حیاة الحكیم الالهی»، همراه عقیدة الشیعة، كربلا‌، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
دانش‌پژوه، محمد تقی، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانۀ دانشكدۀ حقوق دانشگاه تهران، تهران، ١٣٣٩ ش؛
همو و علینقی منزوی، فهرست كتابخانۀ ‌سپهسالار، تهران، ١٣٥٦ ش؛
رشتی، سید كاظم، شرح قصیدة، چ سنگی، ١٢٧٢ ق؛
شریف كاشانی، حبیب‌الله، لباب الالقاب، تهران، ١٣٧٨ ق؛
شورا، ‌خطی؛
شیروانی، محمد، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانۀ وزیری یزد‌، تهران، ١٣٥٣ ش؛
طریحی، ‌محمد كاظم، مقدمه بر دیوان الشیخ علینقی الاحسایی، تهران، ١٣٧٥ ق / ١٩٥٥ م؛
كنتوری، اعجاز حسین، كشف الحجب و الاستار، كلكته، ١٣٣٠ ق؛
لكهنوی، محمد مهدی، نجوم السماء، قم، ١٣٩٦ ق؛
مرکزی، خطی.

محمدجواد انواری