اِبْنِ اَبی كُدَیه، ابوعبدالله محمد بن عتیق بن محمد بن ابی نصر بن ابی كدیه تمیمی قَیرَوانی (د ٥١٢ق / ١١١٨م)، متكلم اشعری، اصولی و مُقری. وی در حدود ٤٢٠ق / ١٠٢٩م در قیروان تولد یافت (ابن جزری، ٢ / ١٩٥)، مقدمات علوم را در زادگاهش فرا گرفت و سپس به اندلس، مصر، شام و عراق سفر كرد. در قیروان نزد ابوعبدالله بن حسین بن حاتم اَزْدی اصول و كلام خواند و در اندلس یا مصر از ابن عبدالبّر حدیث شنید (ابن‌جوزی، ٧٥؛ كتبی، ٣ / ٤٢٩؛ صفدی،٤ / ٧٩). ابوالعباس بن نفیس، ابوعبدالله قضاعی و حافظ محمود بن فضل اصفهانی از جمله مشایخ حدیث و قرائات او در مصر بوده‌اند (ذهبی، تذكرة الحفاظ، ٤ / ١٢٠٥؛ ابن‌جزری، همانجا). در راه سفر به عراق مدتی را در شهرهای شام گذراند و در دمشق به تحصیل و نیز تدریس كلام پرداخت. ابوالفتح نصرالله بن محمد مِصّیصی عالم و مدرس معروف خطّۀ شام از شاگردان درس كلام او در شهر صور بود (سبكی، ٧ / ٣٢١؛ نُعَیمی، ١ / ٢٢٧). پس از ورود به عراق در مدرسۀ نظامیۀ بغداد به وعظ و تدریس كلام و قرائات پرداخت كه ظاهراً تا هنگام مرگ ادامه داشت (ابن‌جوزی، ٧٥-٧٦). ابوالكرم شهرزوری و ابن‌حسین ابن عبدالحق یوسفی از جمله راویان و شاگردان درس او در عراق بوده‌اند (ذهبی، معرفة القراء، ١ / ٣٧٩). ابن ابی كُدیه عالمی جامع، شاعر و متكلمی نامدار بود. آن طور كه خود گفته است، از ٤٤٣ق / ١٠٥١م یعنی حدود ٧٠ سال به تدریس علم كلام اشتغال داشته است. وی حافظه‌ای نیرومند داشت و كتاب سیبویه را از حفظ بود (همانجا؛ صفدی، ٤ / ٧٩-٨٠). در مذهب اشعری تعصب شدید داشت و در این راه از حنبلی مذهبان آزار بسیار دید. ابیاتی كه از او برجای مانده، در اثبات دعاوی اشاعره است (ابن جوزی، ٧٥).

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غایة النهایه فی طبقات القراء، به كوشش برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق / ١٩٣٣م؛
ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، مرآة الزمان، حیدرآباد دكن، ١٣٧٠ق / ١٩٥١م؛
ذهبی، شمس‌الدین محمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛
همو، معرفة القّراء الكبار علی الطبقات و الاعصار، به كوشش محمد سید جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
سبكی، تاج‌الدین عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الكبری، به كوشش محمود محمد الطناجی و عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره، ١٣٨٣ق / ١٩٦٤م؛
صفدی، صلاح‌الدین خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش هلموت ریتر، بیروت، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
كتبی، محمدبن شاکر، فوات الوفیات، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٧٣م؛
نُعَیمی، عبدالقادر، الدراس فی تاریخ المدارس، به كوشش جعفر الحسنی، دمشق، ١٣٦٧ق / ١٩٤٨م.

نورالله کسائی