اَبْدالِ چِشْتی، خواجه ابواحمد (٢٦٠-٣٥٥ ق / ٨٧٤-٩٦٦ م)، از مشایخ بزرگ سلسلۀ چشتیه در سده‌های ٣ و ٤ ق. لقب او قدوة‌الدین بود و از سادات حسنی به‌ شمار می‌آمد و نسبت سیادت او با هفت واسطه به حضرت امام حسن (ع) می‌رسد (چشتی، ٥٨- ٥٩؛ احمدعلی، ٨٧) ظاهراً چون وی در طریقت به مرتبۀ ابدالی رسیده بود، او را ابدال چشتی نامیده‌اند (قس: همانجا). پدر او سلطان فرسنانه امیر چشت، یکی از قراء هرات، بود و شیخ ابواسحاق شامی که از اقطاب سلسلۀ ادهمیّه بود ولادت قریب‌الوقوع خواجه ابواحمد را به عمۀ او که زنی صالحه بود بشارت داده و از او خواسته بود که همسر برادر خود را تا هنگام وضع حمل از خوردن غذای حرام یا شُبهه‌آلود محافظت کند. یک بار شیخ ابواسحاق، خواجه ابواحمد را در دوران کودکی دیده و گفته بود که از این کودک خاندانی بزرگ پدید خواهد آمد (جامی، ٣٢٣). ابواحمد در ٧ سالگی در مجلس سماع شیخ ابواسحاق حاضر شد و در ١٣ سالگی خلوت گزید و به مجاهده و ریاضت مشغول شد (چشتی، ٥٩). در ٢٠ سالگی هنگامی که با پدر به قصد شکار به سوی کوه رفته بود، از همراهان جدا افتاد و ناگاه در میان کوه ٤٠ تن از رجال اللـه را بر سر سنگی ایستاده دید که شیخ ابواسحاق شامی نیز در میان آنان بود؛ حالش دگرگون شد و از اسب به زیر آمد و در پای شیخ افتاد، سپس لباسی پشمینه پوشید و به دنبال او روان شد و اصرار پدر و نزدیکان نتوانست وی را از این راه باز دارد (جامی، ٣٢٣). پس از ٨ سال ریاضت سخت، از دست شیخ ابواسحاق شامی خرقۀ خلافت دریافت کرد (غلام سرور، ٢٤٢). تذکره‌نویسان به او کراماتی نسبت داده‌اند (همو، ٢٤٢-٢٤٣؛ جامی، ٢٢٤). وی به سماع توجه خاص داشت و به‌سبب تشکیل محافل سماع یک بار علمای ظاهر او را برای محاجّه به بارگاه امیر نصیر که دایی او نیز بود کشاندند (چشتی، ٦١-٦٢). نسبت خرقۀ او را به صورتهای مختلف نقل کرده‌اند. برخی این نسبت را از طریق شیخ اسحاق شامی، علوی دینوری، هبیرۀ بصری، حذیقۀ مرعشی و ابراهیم ادهم به حضرت امام محمدباقر (ع) (معصوم علیشاه، ٢ / ١٢٩)، و بعضی دیگر سلسلۀ ارشاد او را از دو طریق مختلف به وسیلۀ ابراهیم ادهم و فضیل عیاض و حبیب اعجمی یا عبدالواحدبن زید و حسن بصری به حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) رسانده‌اند (فرشته، ٣٧٥؛ معصوم علیشاه، ٢ / ١٤٩).

مآخذ

احمدعلی مولوی، قصر عارفان، به کوشش محمد باقر، لاهور، ١٩٦٥ م؛
جامی، عبدالرحمن، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٧ ش؛
چشتی، شاه الهدایة‌بن شیخ عبدالرحیم، سیرالاقطاب، لکهنو، ١٣٣١ ق / ١٩١٣ م؛
غلام سرور مولوی، خزینة الاصفیا، لکهنو، ١٢٩٠ ق؛
فرشته، محمدقاسم، تاریخ، کانپور، ١٢٩٠ ق؛
معصوم علیشاه، محمد، طرائق الحقایق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٥ ش.

حسین لاشیء