بابِرتی، اکمل‌الدین محمد بن ‌محمود بن احمد رومی (د ٧٨٦ق/ ١٣٨٤م)، ادیب، متکلم و فقیه حنفی مذهب. او بعد از ٧١٠ق به احتمال زیاد رد بابِرت (بایبورد) از نواحی ارزروم به دنیا آمد (ابن‌حجر، ١/ ٢٩٨؛ یاقوت، ١/ ٤٤٤؛ قس: سیوطی، لب اللباب، ١٦)؛ پس از مدتی که به تحصیل علم پرداخت، به حلب رفت و در آنجا قاضی ناصرالدین ابن‌عدیم از او استقبال کرد و او را در مدرسۀ ساذجیه جای داد. بابرتی پس از ٧٤٠ق راهی قاهره شد و در آنجا نزد استادانی چون شمس‌الدین اصفهانی، ابوحیان و قوام‌الدین محمد کاکی دانش آموخت. او از ابن عبدالهادی و دلاصی نیز حدیث شنید، هرچند هیچ‌گاه حدیث روایت نکرد (ابن‌حجر، همانجا، ابن‌صیرفی، ١٠٩؛ سیوطی، بغیة...، ١/ ٢٣٩؛ طاش کوپری‌زاده، طبقات...، ١٢٧، مفتاح...، ٢/ ٢٤٣؛ بابرتی، ٢). او ظاهراً نزد قاضی عضد ایجی (د ٧٥٦ق) نیز درس خواند (حاجی خلیفه، ٢/ ١٨٥٤).
بابرتی در قاهره به تدریس پرداخت و به تربیت دانش‌پژوهان همت گماشت. از زمرۀ شاگردان او می‌توان میر سید ‌شریف ‌جرجانی، شمس‌الدین محمد فناری، مولانا حاجی پاشا، ابن قاضی سماوند و مولانا احمدی را نام برد (طاش کوپری‌زاده، الشقائق...، ١٩، ٢٨، ٥٠، ٥٢). بابرتی در قاهره با امیر سیف‌الدین شیخو رابطۀ دوستی برقرار کرد و همین آشنایی سبب شد که امیر پیشنهاد او را برای ساختن یک مسجد بپذیرد. بدین‌سان، شیخو در ٧٥٦ق مسجدی بزرگ ساخت و بابرتی را به عنوان امام آن مسجد گمارد. عده‌ای از صوفیان نیز در آن مسجد بودند که به او ارادت می‌ورزیدند. چندی بعد که شیخو خاقاهی (مدرسه) نیز در مقابل آن مسجد ساخت، بابرتی و صوفیان همگی به آن خانقاه رفتند و شمارشان افزرون شد. او تا پایان عمر، سرپرستی این خانقاه را برعهده داشت و به خوبی آنجا را اداره کرد، اوقاف آنجا را رونق داد و خود نیز اموالی را وقف دانشجویان حنفی مذهب آنجا کرد (مقریزی، ٢/ ٣١٣؛ ابن‌حجر، ابن‌صیرفی، همانجاها؛ ابن‌ایاس، بدائع...، ١(٢)/ ٣٥١).
سرگذشت‌نویسان هر یک به گونه‌ای فضایل علمی و اخلاقی وی را ستوده‌اند و از او با عنوانهایی چون امام دوران، یگانۀ روزگار در معقول و منقول، بلندهمت و بسیار عفیف یاد کرده‌اند (ابن‌حجر، همانجا؛ ابن تغری بردی، ١/ ٣٠٢؛ ابن ایاس، تاریخ...، ١/ ٢٦١). ستایشهایی از این دست ظاهراً چندان مبالغه‌آمیز نیست، چراکه وی در قاهره حرمتی عظیم و سخنی نافذ داشت، چندان‌که ملک ظاهر برفوق نخستین پادشاه جراکسۀ مصر، هرگاه که از کنار خانقاه او می‌گذشت، درنگ می‌کرد تا بابرتی بیرون بیاید و با سلطان گفت‌وگوکند. با وجود ارادتی که سلطان به وی داشت، بابرتی هیچ‌گاه خواستار منصبی در دستگاه حکومت نشد و حتی از پیشنهاد ملک ظاهر در مورد اینکه قاضی‌القضات حنفیان شود، سرباز زد (ابن حجر، همانجا، ابن تغری بردی، ١/ ٣٠٢-٣٠٣؛ ابن صیرفی، ١٠٢، ١٠٩). بابرتی گاه عزل و نصبهایی در خانقاه انجام می‌داد که موافق نظر ملک ظاهر نبود و حتى وقتی سلطان کسانی را به عنوان میانجی می‌فرستاد، او نمی‌پذیرفت. وی در ١٩ رمضان ٧٨٦ درگذشت و در همان خانقاه به خاک سپرده شد (ابن حجر، همانجا؛ ابن‌تغری بردی، ١/ ٣٠٢؛ ابن صیرفی، همانجا). ابن‌ابی‌حجله و شهاب بن ‌عطار در سوگ او مرثیه‌هایی ستایش‌آمیز سرودند (ابن ایاس، بدائع، ١(٢)/ ٣٥٢-٣٥٣).

آثار

الف ـ چاپی

العنایة فی الشرح الهدایة، شرحی است بر الهدایۀ مرغینانی که یک ‌بار در کلکته (١٨١٣م) به صورت کتابی مستقل و بار دیگر در بولاق (١٣١٨ق) در حاشیۀ فتح القدیر للعاجز الفقیِر ابن همام چاپ شده است.

ب ـ خطی

١. الارشاد، شرحی است بر الفقه الاکبر ابوحنیفه (خدیوجه، ٢/ ٣؛ ازهریه،٣/ ٢٣٣؛ کوپریلی، ١/ ٣٣٧؛ آلوارت، شم‌ ١٩٢٥)؛ ٢. الانوار فی شرح المنار، شرحی است بر منار الانوار حافظ‌الدین نسفی( حاجی خلیفه، ٢/ ١٨٢٤؛ برای نسخه‌ها، ﻧﻜ : المنتخب...، ٤/ ١٦٣-١٦٤؛ دفتر...، ٢٥)؛ ٣. تحفة الابرار فی شرح مشارق الانوار، شرحی است بر مشاق الانوار صغانی (خدیویه، ١/ ٢٨٠؛ کوپریلی، ١/ ١٧٢-١٧٣)؛ ٤. التقریر، شرحی است بر کنز الاصول بزدوی (خدیویه، ٢/ ٢٤١؛ کوپریلی، ١/ ٢٥٢)؛ ٥. حاشیة علی الکشاف، حاشیه‌ای است بر تفسیر الکشاف زمخشری (همان، ١/ ١٠٥؛ آربری، III/ ٦٧)؛ ٦. رسالة فی قبول ایمان فرعون (مینگانا، ﺷﻤ (k)(٧٣٩؛ ٧. الرسالة النصرة لمذهب الامام الاعظم ابی حنیفة (ﻧﻜ : I/ ٤١١، GAS؛ داراکتب، ٨/ ١٤٧)؛ ٨. شرح الجامع الصحیحِ مسلم بن حجاج (ﻧﻜ : GAS,I/ ١٣٨) ٩. شرح تلخیص الجامع الکبیر (خدیویه ٣/ ٦٨؛ GAS, I/ ٤٢٧)؛ ١٠. شرح العقیدة، شرحی است بر عقاید ابوجعفر طحاوی (همان، I/ ٤٤٢)؛ ١١. شرح وصیة الامام ابی‌حنیفة (مرعشی، ٣/ ٢٢٥؛ از هریه، همانجا؛ نیز ﻧﻜ : ششن، ١/ ٣٤١)؛ ١٢. المقصد فی الکلام (ﻧﻜ : GAL, II/ ٩٧؛ آلوارت، ﺷﻤ ١٨١٣)؛ ١٣. النقود الردود، شرحی است بر منتهی السؤل و الامل فی علمی الاصول و الجدلِ ابن حاجب (حاجی خلیفه، ٢/ ١٨٥٣؛ برای نسخه‌ها، ﻧﻜ : آستان...، ٢٧٨؛ مرعشی، ٥/ ٤٠، ٢٠/ ٥٢؛ کوپریلی، ١/ ٢٥١)؛ ١٤. النکت الظریفة فی ترجیح مذهب ابی حنیفة (حاجی خلیفه، ٢/ ١٩٧٧؛ برای نسخه‌ها، ﻧﻜ : نموی، I/ ٩٨,١٢٦؛ گوشتالک، IV/ ١٩٥؛ دلاویدا، V/ ٢٢٣).

مآخذ

آستان قدس ف، فهرست؛
ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور، قاهره، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
همو، تاریخ مصر، بولاق، ١٣١١ق، ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، انباء الغمر، به کوشش حسن حبشی، قاهره، ١٣٨٩ق/ ١٩٦٩م؛
ابن صیرفی، علی، نزهة النفوس و الابدان، به کوشش حسن حبشی، قاهره، ١٩٧٠-١٩٧٣م؛
ازهریه، فهرست؛
بابرتی، محمد، العنایة فی شرح الهدایة، در حاشیۀ شرح فتح القدیر ان ابن‌همام، بیروت، داراحیاء الترات العربی، حاجی خلیفه، کشف؛
خدیویه، فهرست؛
دارالکتب، فهرست؛
دفتر کتبخانۀ الحاج سلیم آغا، استانبول، ١٣١٠ق؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛
همو، لب اللباب، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
ششن، رمضان، نوادرالمخطوطات العربیة، بیروا، ١٩٧٥م؛
طاش کوپری‌ زاده، احمد، الشقائق النعماتیة، به کوشش صبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛
همو، طبقات الفقهاء موصل، ١٩٦١م؛
همو، مفتاح السعادة، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
کوپریلی، خطی؛
مرعشی، خطی، مقریزی، احمد، الخطط، بولاق، ١٢٧٠ق؛
المنتخب من المخطوطات العربیة فی بیروت، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Alhlwadt;
Arberry;
della vida, G.L., Elenco dei manoscritti arabi islamic della biblioteca, vatican, ١٩٣٥Y GAL;
GAS: Gottschalk. H. L. et al., Islamic Arabic Manuscripts, Birmingham, ١٩٦٣;
Mingana A., Catalogue of the Arabic Manuscripts, Manchester ١٩٣٤;
nemoy , L., Arabic Manuscripts in the Yale Unversity Library. New haven, ١٩٥٦.
ناصر گذشته