آغاز و اَنْجام، عنوان شماری از رسالات و کتابهای کلامی و عرفانی و علمی به زبان فارسی، نوشتۀ تنی چند از دانشوران مسلمان ایرانی، بیشتر شیعی. برخی از کسانی که ذیل این عنوان اثری پدید آورده‌اند، از این قرارند:
١. اَبْهَری، اثیرالدین مفضل‌بن عمر (د ح ٦٦٠ ق / ١٢٦٢م). اثر او رساله‌ای دربارۀ مبدأ و معاد در ٢ بخش است. بخش یکم، ٦ فصل بدین ترتیب دارد: الف ـ برهان واجب‌الوجود؛ ب ـ توحید واجب‌الوجود؛ ج ـ تنزیه واجب‌الوجود؛ د ـ اثبات معلول؛ ه‌ ـ کثرت عقول؛ و ـ اثبات نفوس ملکیّه. بخش دوم، دارای ٥ فصل بدین‌گونه است: الف ـ معاد جسمانی؛ ب ـ بطلان تناسخ؛ ج ـ نفس غیرقابل فساد؛ د ـ معاد روحانی؛ ه‌ ـ کرامات، وحی و الهام. برخی اثر او را ترجمۀ کتاب المبدأ والمعاد ابوعلی‌سینا پنداشته‌اند که درست نیست. از اثر او نسخه‌هایی خطی در کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه تهران، الٰهیات، مجلس شورای ملی (سابق) و مدرسۀ سپهسالار (سابق) موجود است.
٢. احمدی، محمد. اثر او رساله‌ای است دربارۀ مبدأ و معاد به شیوۀ عارفان حروفی. نسخه‌ای خطی از آن، دارای تاریخ کتابت ٨٥٥ ق / ١٤٥١م، در کتابخانۀ ایاصوفیا (استانبول) موجود است که فیلم آن در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران یافت می‌شود.
٣. فارسی، ابوالخیر محمدتقی بن محمد (د ٩٤٠ق / ١٥٣٣م)، شاگرد میرصدرالدین حسینی دشتکی شیرازی (د ٩٠٣ق / ١٤٩٧م) و فرزندش غیاث‌الدین منصور دشتکی شیرازی (د ٩٤٨ق،١٥٤١م). رسالۀ او دربارۀ اسطرلاب، و دارای ترتیبی به این صورت است: یک «آغاز»، ٢٣ فصل به نام ٢٣ «سطر» و یک «انجام». آقابزرگ تهرانی می‌گوید که نسخه‌ای از آن را ضمن مجموعه‌ای در کتابخانۀ حاج‌علی محمد نجف‌آبادی در نجف اشرف دیده است. تاریخ کتابت این نسخه ١١٢٢ق / ١٧١٠م است. این رساله گزیده‌ای است از کتاب حال‌التقویم خود نویسنده که در ٣ قسمت (آغاز، مقاله‌ای در چند لمعه و انجام) فراهم آمده و طبق فهارس نسخه‌های خطی به نامهای دیگری مانند اسطرلاب، اسطرلاب مسطح، منتخب حل‌التقویم و انتخاب حل‌التقویم نیز یاد شده است. مؤلف بر آن بوده که «در این صحیفه، صفحۀ اسطرلاب مسطح و و سایر ادواتش را بیان لایق کند و نکات و رموز آن را کشفی و حلی موافق نماید». از این رساله نسخه‌هایی خطی در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، آستان‌قدس رضوی، جامع گوهرشاد (مشهد) و شورای ملی (سابق) موجود است.
٤. کاشی، کمال‌الدین بن جمال‌الدین (د ٧٣٠ یا ٧٣٥ق / ١٣٣٠ یا ١٣٣٥م). نسخه‌هایی خطی از کتاب او در کتابخانۀ مرکزی و الٰهیات تهران موجود است. برخی از فهرست‌نویسان او را «کمال‌الدین عبدالرزاق بن علی لاهیجی» انگاشته، با ملا عبدالرزاق لاهیجی (د ١٠٧٢ق / ١٦٦١م) خلط کرده‌اند.
٥. نسفی نخشبی، عزالدین بن محمد، معاصر سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه (٦١٧- ٦٢٨ ق / ١٢٢٠-١٢٣١م). نسخه‌ای خطی از رسالۀ او در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
٦. نصیرالدین طوسی، محمد بن حسن (د ٦٧٢ ق / ١٢٧٣م). اثر او رسالۀ مختصر و فشرده‌ای در باب مبدأ و معاد است که در آن اصول عقاید اسلامی را به روش عرفانی تأویل کرده است. خواجه نصیرالدین در آغاز رساله می‌گوید: «دوستی از محرّر این تذکره التماس کرد که نبذی از آنچه سالکان راه آخرت مشاهده کرده‌اند، از انجام کار آفرینش شبیه به آنچه در کتاب مسطور است و بر زبان انبیاء و اولیاء مذکور، از احوال قیامت و بهشت و دوزخ و غیر آن، ثبت کند بر آن وجه که اهل بینش مشاهده کنند». این کتاب دارای ٢٠ فصل است دربارۀ صفت آخرت، مبدأ و معاد، دو جهان و مراتب مردم در آن دو، مکان و زمان آخرت، حشر خلایق، احوال خلق در آن جهان، صراط، نامۀ اعمال، ثواب و حساب، وزن اعمال، در نوردیدن آسمانها، دمیدن در صور، احوال روز رستاخیز، بهشت و دوزخ، زبانیۀ دوزخ، جویهای بهشت، خازن بهشت و دوزخ، درختهای زقوم و طوبی، حورالعین، ثواب و عقاب و عدل. نمونه‌ای از گرایش شدید او به تأویل، مطالبی است که در فصل نوزدهم عنوان می‌کند: «چون دیدۀ بصیرتِ مردِ موقِنْ به کُحْلِ توفیق گشاده می‌شود، واردانِ حضرتِ عزّت را که از پردۀ غیب ظهور می‌کنند، مشاهده می‌کند، لامحاله هر یکی به نیکوترین صورتی ممثِّل شوند، مانند آنچه در قصۀ مریم آمده است که فَتَمَثَّل لَهٰا بَشَراً سَوِیّاً؛ و چون تمتّع از آن مشاهده جز به فیضان اثری از عالم وحدت که مقتضی ازدواج ذات و صورت باشد صورت نبندد، پس با هر یکی از آن صُوَر که به منزلۀ یکی از آن حوران بهشتی باشد، این ازدواج حاصل گردد (وَزَوَّجْناهُم بحُورٍ عینٍ)؛ و آن سبب که چهرۀ پردگیان از دیدۀ اغیار و اهل تضاد مصون است، حورٌ مَقْصُوراتُ فی‌الْخِیامِ باشند، و به حکم آنکه نامحرمان عالمِ تکثُّر را وصل ایشان ناممکن است، لَمْ یَطْمِثْهُنَّ اِنْسٌ قَبْلَهُم وَلٰاجٰانٌّ باشند. و به سبب آنکه معاودت آن حالت هر نوبت موجب‌التذاذی بود زیادت از نوبت اولی مانند محبوبی مفقود که بعد از مقاسات طلب باز یافته شود، بکارت و عزابت آن لذات هر نوبت متجدد شود». رسالۀ آغاز و انجام خواجه نصیرالدین طوسی در ١٣١٣ق / ١٨٩٥م، ١٣٢٤ق / ١٩٠٦م، ١٣١٨ش و ١٣٣٥ش در شیراز و تهران به چاپ رسیده است. نسخه‌های خطی آن در انگلستان (موزۀ بریتانیا)، ایران (تهران، مشهد، همدان، قم)، پاکستان، ترکیه و مصر موجود است.

مآخذ

آخوند همدان، فهرست خطی، ص ٢٥٢؛
آستان قدس، فهرست، ١٠ / ٢١٦-٢١٧؛
آقابزرگ، الذریعة، ١ / ٣٥-٣٦، ٢ / ٩-١٠، ٣ / ١٠٥-١٠٦، ٤ / ٥٠٨-٥٠٩، ٧ / ٦٧، ١٥ / ١٨٠؛
آیت‌الله مرعشی، فهرست خطی، ٢ / ٢٩٨، ٥ / ٣٢٣؛
امین، محسن، اعیان‌الشیعة، بیروت، دارالتعارف، ١٤٠٣ق،٩ / ٤٠٦؛
اهدایی مشکٰوة، فهرست خطی، ٣ / ٨٣٠-٨٣١؛
حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، استانبول، ١٩٤١م، ٢ / ١٠٧٦؛
حجتیۀ قم، فهرست خطی، ص ١٢٣؛
خانقاه نوربخش، فهرست خطی، ١ / ٢٠١-٢٠٢؛
دارالکتب، فهرس المخطوطات الفارسیة، ١٠ / ٢٠١؛
دانشکدۀ الٰهیات تهران، فهرست خطی، صص ١٤٤، ٣٢٨، ٣٢٩؛
سنا (سابق)، فهرست خطی، ١ / ١٢٠؛
شورای ملی (سابق)، فهرست خطی، ٧ / ٢، ٩ (٢) / ٦٣٣، ٦٦٤-٦٦٥، ١٥ / ٢٠١؛
کتابخانۀ مرکزی، فهرست خطی، ٩ / ١٤٣٥، ١١ / ٢١٩٦-٢١٩٧، ١٢ / ٢٩٠٤؛
کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد، فهرست خطی، ١٦ / ١٥١؛
کتابخانۀ ملی، فهرست خطی، ٥ / ٦٢-٦٣، ٦ / ٥٩٧- ٥٩٨؛
کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ١١ / ٢٥٨؛
گنج‌بخش، فهرست خطی، ٣ / ٤٤٩؛
مدرس، محمدعلی، ریحانةالادب، تبریز، ١٣٤٦ش، ٧ / ٩٤؛
مشار، خانبابا، فهرست چاپی فارسی؛
١ / ٧٨، ٢ / ٢٥٤٠-٢٥٤١؛
ملی ملک، فهرست خطی، ٢ / ٤؛
منزوی، احمد، فهرست خطی فارسی، ١ / ٢٣٤-٢٣٥، ٢ (١) / ٧٢١-٧٢٥، ١٠١٤-١٠١٥؛
نصیرالدین طوسی، محمد بن حسن، آغاز و انجام، دانشگاه تهران، ١٣٣٥ش، جمـ ؛
وزیری یزد، فهرست خطی، ٥ / ١٥٢٢.

بخش فلسفه و کلام