جُرْجانی، شمس‌الدین محمد بن علی حسینـی (د ٨٣٨ ق/ ١٤٣٥م)، ادیب، منطق‌دان و متکلم. شمس‌الدین محمد (برخی از وی با لقب نورالدین یاد کرده‌اند. نک‌ : حاجی‌خلیفه، ٢/ ١١٩٨؛ GAL, S, II/٢٩٤;
GAL. II/٢٧١) فرزند میرسید شریف جرجانی (٧٤٠-٨١٦ ق)، متکلم بلندآوازه بود. از این‌رو، به تبعِ زادگاه پدر، او را نیز جرجانی خوانده‌اند (شوشتری، ٢/ ٢٢٠؛ آقابزرگ، طبقات...، ١٢٠؛ قس: فسایی، ٢/ ١١٣٩). سالزاد و زادگاه او مشخص نیست؛ تنها می‌توان گفت که در نیمۀ دوم سدۀ ٨ ق متولد شده، و در شیراز بالیده و همان‌جا درگذشته است (GAL، همانجا).
آنچه از آثار شمس‌الدین برمی‌آید، این است که وی در ادبیات و منطق متبحر بوده، و در کلام نیز دستی داشته است، اما بیشتر آثار او حواشی و شروحی است که بر تألیفات منطقی و کلامی دیگران نوشته است. دربارۀ مذهب او نمی‌توان به قطع و یقین نظر داد. شوشتری (همانجا؛ و به تبع او آقابزرگ، همانجا) او را شیعه دانسته است، اما منابع دیگر در این باره گزارشی نداده‌اند. از آثار او نیز نمی‌توان بر اعتقاد مذهبی وی پی برد. وی حتى رساله‌ای در رد رافضیان نگاشته است.
در منابع از دو نوادۀ او یاد شده است: ابوالفتح بن میرمخدوم بن میرشمس‌الدین که رساله‌ای به نام تفسیر شاهی و حاشیه‌ای بر حاشیۀ دوانی بر تهذیب‌المنطق نگاشته است (همو، الذریعة، ٣/ ٥٩، ٤/ ٢٧٧)؛ دیگری میرزا محمدعلی مشهور به میرزا مخدوم شریفی شیرازی که سنی حنفی متعصبی بوده، و رساله‌ای با عنوان نواقض الروافض داشته است (فسایی، ١/ ٤١٦، ٢/ ١٢٤). همچنین دو تن از شاگردان او را نام برده‌اند: نخست نجم‌الدین حبله‌رودی که شرحی دارد بر ارشاد الطالبین فاضل مقداد با نام التحقیق المبین فی شرح نهج المسترشدین (شوشتری، همانجا؛ رجایی، ٢٢)؛ دیگری حسین بن محمدعلی بهشتی که کتابی در تجوید قرآن کریم نگاشته است (آقابزرگ، همان، ٣/ ٣٦٦).

آثـار

از جرجانی رساله‌ها و کتابهایی به فارسی و عربی در علوم گوناگون برجای مانده، که از آن جمله است:

١. الرسالة السمیة فی الاصول المنطقیة یا الغرّة

موضوع این رساله علم منطق است و ترجمۀ عربی کتاب صغرى است که پدرش به فارسی تألیف کرده بود (GAL, S، همانجا؛ شوشتری، ٢/ ٢٢١). شرحهایی که بر الغرة نوشته شده است، عبارت‌اند از: شرح قطب‌الدین عیسی بن محمد صفوی (د ٩٥٣ق)، شرح خضر بن محمد بن علی رازی (حاجی‌خلیفه، نیز GAL, S، همانجاها)، و شرح عصام‌الدین که به فارسی است (حاجی‌خلیفه، همانجا). نسخۀ خطـی الغرة در ظاهریه (شم‌ ٧٩٤٥) و در کتابخـانۀ پـاریس (شم‌ ٢٣٩٧) همراه با شرح صفوی، موجود است (دوسلان، I/ ٤٢٠).

٢. الدرّة

رساله‌ای است در منطق و ترجمۀ عربی کتاب کبرى از پدرش (حاجی‌خلیفه، شوشتری، همانجاها).

٣. حاشیه بر شرح کتاب المتوسط فی شرح الکافیة

که پدرش آن را آغاز کرد و ناتمام ماند و شمس‌الدین آن را پس از مرگ پدر به اتمام رساند (آقابزرگ، طبقات، همانجا؛ فسایی، ٢/ ١١٣٩؛ شوشتری، ٢/ ٢٢٠-٢٢١).

٤. رسالة فی الرد علی الروافض

که نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ ایاصوفیه نگهداری می‌شود (نک‌ : GAL,S، همانجا).

٥. الرشاد فی شرح الارشاد

شرحی است بر الارشاد الهادی تفتازانی (د ٧٩٢ق) در نحو که به زبان عربی نوشته است. شمس‌الدین در ٨٢٣ ق در شیراز کار تألیف این کتاب را به پایان رسانید (بغدادی، ٢/ ١٨٩؛ حاجی‌ خلیفه، ١/ ٦٨؛ شوشتری، ٢/ ٢٢١). نسخه‌های خطی این اثر در کتابخانۀ آیت‌الله گلپایگانی در قم (شم‌ ١٩٥٣، نک‌ : استادی، ٣/ ١١٨)، در تهران کتابخانۀ مجلس (شم‌ ١٠٥، نک‌ : شورا، ١/ ٢٩؛ شم‌ ٣١٣، همان، ٢/ ١٨٣)، و کتابخانه‌های ظاهریه (شم‌ ٢٤٩‘٥، نک‌ : ظاهریه، نحو، ٢١٥-٢١٦)، موصل و نیز پترزبورگ (نک‌ : GAL, S, II/ ٣٠٤) موجود است.

٦. زبدة الاسرار فی الحکمة.

٧. شرح رسالة فی الاصول

که رساله‌ای است از پدرش. نسخۀ خطی آن به شمارۀ ٦٧٣ در کتابخانۀ اسکوریال، (ESC٢, I/٤٧٤) موجود است.

٨. شرح الفوائد الغیاثیة

(بغدادی، شوشتری، همانجاها).

٩. شرح هدایة الحکمة ابهری (همانجاها)

که حل الهدایة نیز نامیده شده است (آقابزرگ، همانجا). این کتاب در استانبول (١٣٠٨ق) به چاپ رسیده است.

١٠. حاشیۀ شرح الطوالع

ظاهراً حاشیه‌ای است که شمس‌الدین بر کتاب پدر خود نوشته است (آقابزرگ، نیز شوشتری، همانجاها). چاپ سنگی آن در قاهره (١٣٠٦ق) منتشر شده است.

١١. کتابی نیز با عنوان تجوید القرآن به وی نسبت داده‌اند

(مشار، ١/ ١١٩١) که به فارسی است و دارای یک مقدمه و ٦ باب و خاتمه. چاپهای سنگی متعددی از این اثر در تهران و تبریز منتشر شده است.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة (قرن نهم)، تهران، ١٣٦٢ش؛
استادی، رضا، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ آیت‌الله گلپایگانی، لوح فشرده، نسخۀ سوم؛
بغدادی، هدیه؛
حاجی‌خلیفه، کشف؛
رجایی، مهدی، مقدمه بر ارشاد الطالبین الى نهج المسترشدین، قم، ١٤٠٥ق؛
شورا، خطی؛
شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٧٦ق؛
ظاهریه، خطی؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ش؛
مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
نیز:

De Slane ;
ESC٢;
GAL;
GAL, S.
سمیه ربیعی