اَبوالْقاسِمِ كوفی، علی بن احمد بن موسی (د ٣٥٢ ق / ٩٦٣ م)، فقیه و متكلم. از تاریخ ولادت و زندگی او اطلاعی در دست نیست. آنچه دبارۀ تبار او آورده‌اند، این است كه وی، خود را علوی و از احفاد هارون، فرزند امام موسی كاظم (ع) معرفی می‌كرده است (عمری، ١٠٨). برخی او را از نوادگان موسی مبرقع، فرزند امام جواد(ع) دانسته‌اند (افندی، ٣ / ٣٧٥؛ قس: قمی، ٣٥)، ولی بنابر آنچه عمری (همانجا) از استاد خود ابن طباطبای نسابه نقل می‌كند، ادعای علوی بودن او كذب است. آنچه تقریباً همهً منابع بر آن اتفاق دارند، این است كه وی نخست امامی بوده، اما در اواخر عمر به غلو گراییده است.
ابوالقاسم كوفی از پدرش و علی بن ابراهیم قمی، صاحب تفسیر و محمد بن جعفر كوفی اسدی روایت كرده است (خوانساری، ٤ / ٢٩٣؛ نوری، ٣ / ٣٢٣، ٥٧٥؛ آقابزرگ، ٢ / ٢٨). فرزندش ابومحمد و نیز ابوعمران كرمانی، شیخ حیدر بن محمد بن نعیم سمرقندی و تلعبكری از او روایت كرده است (افندی، ٣ / ٣٥٨؛ نوری، ٣ / ٣٢٣). ابوالقـاسم كوفی در جمـادی‌الاول ٣٢٥ در كرمی (یا آبگرم، نك‌ : افندی، همانجا) در پنج فرسخی فسا درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد (نجاشی، ٢ / ٩٧)، اما عمری (همانجا) ا ز قول استاد خود نوشته است كه قبر او در ری است.

آثـار

به ابوالقاسم كوفی، بالغ بر ٥٠ كتاب در موضوعات مختلف فقهی، فلسفی، كلامی، اخلاقی و تفسیر نسبت داده شده است (نجاشی،٢ / ٩٦-٩٧). طوسی بسیاری از كتابهای او را می‌پسندند و می‌گوید:آنها را هنگامی نوشته كه بر راه راست بوده است، اما كتابهای بعدی او را دارای غلو و تخلیط می‌شمارد (ص ٩١-٩٢). به گفتۀ مامقانی (٢ / ٢٥٦) اگر روایتی از او در دست باشد كه ثابت شود آن را پیش از انحرافش روایت كرده است، می‌توان آن را اخذ كرد وگرنه قابل اعتنا نیست. از ابوالقاسم كوفی، تنها دو اثر در دست است:
١. الاستغاثة فی بدع الثلاثة، كه كتاب مشهور اوست و به گفته افندی (٣ / ٣٥٥) و خوانساری (٤ / ٢٩١)، وی آن را در اوان استقامت و بصیرتش نوشته شده است. وی در این كتاب بدعتهایی را برای سه خلیفۀ نخستین برشمرده است كه به تصریح وی پیروان آنان نیز بدانها اقرار دارند (ص ٦). مجلسی در مقدمۀ بحار (١ / ١٩) این كتاب را به سهو، تاًلیف ابن میثم بحرانی دانسته است. كتاب الستغاثة دوبار در نجف به چاپ رسیده است.
٢. الآداب و مكارم الاخلاق، یك نسخه از این اثر در كتابخانۀ قاهره موجود است (نك‌ : GAS, I / ٥٤٣).
نجاشی (همانجا) این آثار را از او یاد كرده است: ابطال مذهب داود بن علی الاصبهانی، الانبیاء، الاوصیاء، تثبیت المعجزات، تثبیت نبوة الانبیاء، تناقض احكام المذاهب الفاسدة، تناقض اقاویل المعتزلة، الرد علی ارسطا طالیس، الرد علی الزیدیة، فساد اقاویل الاسماعیلیة، فساد قول البراهمة، الفقه علی ترتیب المزنی و معرفة وجود الحكمة.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
ابوالقاسم كوفی، علی بن احمد، الاستغاثة، نجف، ١٣٦٨ ق؛
افندی،عبدالله، ریاض العلماء، به كوشش سیداحمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، به كوشش سیدمحمد صادق آل بحر العلوم، نجف، المكتبة المرتضویة؛
عمری، علی بن محمد، المجدی فی انساب الطالبیین، به كوشش احمد مهدوی دامغانی، قم، ١٤٠٩ ق؛
قمی، عباس، هدیة الاحباب، تهران، ١٣٦٢ ش؛
مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، نجف، ١٣٥٠ ق؛
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
نجاشی، احمد بن علی، رجال، به كوشش محمدجواد نائینی، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
نوری حسین بن محمدتقی، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣١٨-١٣٢١ ق؛
نیز:

GAS.

محمدجواد حجتی كرمانی