حامیمِ بْنِ مَنَّ الْلّٰه (مق‌ ٣١٥ق / ٩٢٧م)، ابومحمد، ملقب به مفتری، از مدعیان نبوت در مغرب در سدۀ ٤ق / ١٠م. وی از بربرهای غماره بود، و با خانواده‌اش در نزدیکی شهر تطوان، کنار کوهی که بعدها به‌نام او (حامیم) مشهور شد، ساکن بودند (ابوعبید، ٢ / ٧٧٦؛ بل، ١٧٢، ١٨٠، ١٨٢؛ ثعالبی، ١٥٣). او در ٣١٣ق / ٩٢٥م ادعای نبوت کرد و با ایجاد تغییراتی در شریعت اسلام عقاید و احکام جدیدی بنا نهاد، که گروه بسیاری به او ایمان آوردند (ابوعبید، ٢ / ٧٧٢-٧٧٦؛ ابن ابی زرع، ٩٨؛ ابن‌خلدون، ٦ / ٢١٤؛ EI٢, III / ١٣٤).
دعوی وی میان بربرها تازگی نداشت و صالح بن طریف نیز در میان بَرغَواطه دعوی نبوت کرده بود (بل، ١٨٦؛ ERE, II / ٥١٨). هر چند به‌نظر می‌رسد که حامیم عقاید و احکام خود را جدای از اسلام نمی‌دانست و آن را مکمل اسلام برمی‌شمرد (همانجا؛ بل، ١٨٣-١٨٤)، اعتقادات مبتنی بر سحر و جادو که درآن قبایل رواج داشت، برآن عقاید و احکام تأثیر بسیار نهاده بود.
پدر او، ابوخلف، و عمه و خواهرش به ساحری شهرت داشتند. وی کتابی را به‌عنوان قرآن برای پیروانش تدوین کرد که به زبان بربر بود (ابوعبید، ٢ / ٧٧٦؛ ابن ابی‌زرع، ٩٩؛ ابن‌خلدون، همانجا). این کتاب موجود نیست، اما بخشی از آن در منابع نقل شده است که در آن بر ایمان به حامیم، پدر و عمه‌اش تأکید شده است (همانجاها).

حامیم احکام جدیدی را نیز برای پیروان خود وضع کرد: نماز به دو بار در روز، هنگام طلوع و غروب خورشید، تقلیل یافت، که هر نماز ٣ رکعت بود و در آن بر کف دستان سجده می‌کردند. روزه از ٢٧ ماه رمضان به مدت ٤ روز شروع می‌شد، یعنی روز عید فطر را هم روزه بودند و روز بعدازآن را عید می‌گرفتند. او همچنین روزۀ کامل روز پنجشنبه و چهارشنبه تا ظهر را واجب کرد و کفارۀ افطار این دو روز را پرداخت ٥ گاو به حامیم قرار داد. زکات پرداخت از هر چیز بود. طهارت، وضو و حج ساقط شد. گوشت خوک ماده حلال شد، چه، به اعتقاد حامیم در قرآنِ محمد (ص) خوک نر حرام شده بود. هرگونه ماهی درصورتی‌که ذبح شود، حلال، و تخم پرندگان حرام شد (ابوعبید، همانجا؛ ثعالبی، ١٥٤؛ بل، ١٨٥؛ ابن ابی زرع، ٩٩).
حامیم در ٣١٥ق در جنگهای مصموده کشته شد (ابوعبید، ١ / ٧٧٧؛ ابن‌خلدون، همانجا؛ ابن‌عذاری، ١ / ١٩٨). به‌گزارش ابن ابی زرع (همانجا) عبدالرحمان ناصر، حاکم اندلس، لشکری را برای سرکوب حامیم فرستاد که او را گرفتند و به قتل رساندند. گویا عقاید حامیم پس از مرگ او برچیده نشد و تا مدتی پیرو داشت (بل، ١٨٧؛ EI٢، همانجا). حامیم ٣ پسر داشت: محمد، عبدالله و عیسى، که ازآن‌میان عیسى در میان قوم، مقامی ارجمند یافت و به ابن‌مفتری مشهور بود (ابوعبید، همانجا).

مآخذ

ابن ابی زرع، علی، الانیس المطرب، رباط، ١٩٧٢م؛
ابن‌خلدون، العبر، بیروت، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
ابن عذاری، احمد، البیان المغرب، به کوشش دوزی، لیدن، ١٨٤٨م؛
ابوعبید بکری، عبدالله، المسالک و الممالک، به کوشش وان لون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
بل، آلفرد، الفرق الاسلامیة فی شمال الافریقی، ترجمۀ عبدالرحمان بدوی، بیروت، ١٩٦٩م؛
ثعالبی، عبدالعزیز، تاریخ شمال افریقیا، به کوشش احمد بن میلاد و محمد ادریس، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
نیز: EI^٢;
ERE.

نوشین صاحب