خُسْروشاهی، ابومحمد عبدالحمید بن عیسى تبریزی، ملقب به شمس‌الدین (٥٨٠ -٦٥٢ ق / ١١٨٤-١٢٥٤ م)، فیلسوف و متکلم شافعی‌مذهب.
چنان‌که از نسبش پیدا ست، در خسروشاه از توابع تبریز (یاقوت، ٢ / ٤٤٣) متولد شد و همان‌جا آغاز به تحصیل کرد. سپس نزد فخرالدین رازی (د ٦٠٦ ق / ١٢٠٩ م) رفت و از شاگردان برجستۀ او شد (ابن‌کثیر، ١٣ / ١٥٦؛ ذهبی، العبر، ٥ / ٢١٢؛ عماری، ٢٠٧). خسروشاهی علم حدیث را از مؤید بن محمد طوسی، محدث برجستۀ خراسان، فرا گرفت (سبکی، ١٦١؛ ابن‌شاکر، عیون ... ، ٧٧). بنا بر گزارشی، خواجه نصیرالدین طوسی (د ٦٧٢ ق / ١٢٧٣ م) نزد خسروشاهی تحصیل کرده‌ است (ابن‌فوطی، مجمع ... ، ٣ / ٢٤١).
خسروشاهی پس از درگذشت استاد خود فخرالدین رازی به قهستان نزد عبدالرحیم بن ابی منصور (د ٦٥٥ ق)، محتشم قهستان، رفت (منهاج، ٢ / ١٨٣). سپس قهستان را به قصد شام ترک کرد و به کَرک نزد ناصر داوود بن معظم (د ٦٢٤ ق / ١٢٢٧ م)، از امرای ایوبی، رفت. ملک ناصر داوود عیون الحکمۀ ابن‌سینا را نزد خسروشاهی خواند (صفدی، ١٨ / ٧٤؛ ابن‌عبری، ٤٤٥).
خسروشاهی اواخر عمر خویش را در دمشق سپری کرد و پس از مرگ در دامنۀ کوه قاسیون، کنار آرامگاه ناصر داوود، به خاک سپرده شد. مرثیه‌هایی در مرگش از سوی شاگردان او سروده شده است (ابن‌فوطی، الحوادث ... ، ١٥٠؛ صفدی، همانجا؛ ذهبی، تاریخ ... ، ٤٨ / ١٢٥؛ ابن‌شاکر، فوات ... ، ٢ / ٢٥٨، سبط ابن‌جوزی، ٨ / ٧٩٣).
خسروشاهی افزون بر مطالعات فقهی و کلامی در طب نیز تبحر داشت (ابن ابی اصیبعه، ٣ (١) / ٢٨٣؛ نیز نک‌ : سامرایی، ٩٠). هم‌عصران وی او را با القاب احترام‌آمیز یاد کرده‌اند (ابن ابی اصیبعه، همانجا؛ عماری، ٢٠٨). آنچه بیش از هر چیز باعث شهرت خسروشاهی شده، نامه‌ای است از خواجه نصیرالدین طوسی برای او که در آن ٣ سؤال فلسفی طرح شده است. خواجه نصیر در نامه‌ای که متن آن برجا مانده است (ص ٢٦٥- ٢٦٦؛ نیز نک‌ : صدرالدین، ١٦٣-١٦٤) از خسروشاهی می‌پرسد: چگونه ممکن است که حرکت مشخصی علت وجود زمان شود؟ چرا برخی فلاسفه با وجود اینکه به فنای روح انسانی عقیده ندارند، آن را حادث می‌دانند؟ و آخرین سؤال اینکه چگونه از علتی یگانه، موجودات چندگانه صادر می‌شود؟ گرچه پاسخی از خسروشاهی برای این سؤالات در دست نیست، طرح این سؤالات برای خسروشاهی نشان از شأن علمی او بوده است.
خسروشاهی چند اثر فقهی، کلامی و فلسفی را بازنویسی کرده است؛ تلخیص المذهب فی الفروع، اثر ابواسحاق شیرازی فقیه شافعی (د ٤٧٦ ق / ١٠٨٣ م) و تلخیص الآیات البینات اثر فخرالدین رازی با نام تتمة الآیات البینات از این شمارند (حاجی‌خلیفه، ١ / ٢٠٤، ٢ / ١٩١٣؛ بغدادی، ١ / ٥٠٦). تلخیصی نیز از بخش منطق کتاب شفای ابن‌سینا از این نویسنده امروزه در دست است (مرکزی، ١ / ٣٠٩-٣١٠؛ حاجی‌خلیفه، ٢ / ١٠٥٥؛ بغدادی، همانجا).

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، بیروت، ١٩٥٧ م؛
ابن‌شاکر کتبی، محمد، عیون التواریخ، به کوشش فیصل سامی، بغداد، ١٩٨٠ م؛
همو، فوات الوفیات، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٧٤ م؛
ابن‌عبری، غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت، ١٩٨٣ م؛
ابن‌فوطی، عبدالرزاق، الحوادث الجامعة، بیروت، ١٩٧٨ م؛
همو، مجمع الآداب، به کوشش محمد کاظم، تهران، ١٤١٦ ق؛
ابن‌کثیر، البدایة؛
بغدادی، هدیه؛
حاجی‌خلیفه، کشف؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، به کوشش عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٩٩٩ م؛
همو، العبر، به کوشش صلاح‌الدین منجد، کویت، ١٩٦٦ م؛
سامرایی، کمال، مختصر تاریخ طب العربی، بیروت، ١٤١٠ م؛
سبط ابن‌جوزی، یوسف، مرآة الزمان، حیدرآباد دکن، ١٣٧٠ ق / ١٩٥١ م؛
سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبرى، به کوشش محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٤٨ ق؛
صدرالدین شیرازی، محمد، مجموعۀ رسائل فلسفی، به کوشش حامد ناجی اصفهانی، تهران، ١٣٧٥ ش؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش فؤاد ایمن، اشتوتگارت، ١٩٨٨ م؛
عماری، علی محمد حسن، الامام فخرالدین رازی، حیاته و آثاره، امارات، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛
مرکزی، میکروفیلمها؛
منهاج سراج، عثمان، طبقات ناصری، به کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، ١٣٤٣ ش؛
نصیرالدین طوسی، اجوبة المسائل النصیریة، به کوشش عبدالله نورانی، تهران، ١٣٨٣ ش؛
یاقوت، بلدان

زهرا حسینی