اِبْنِ مَتَّوَيْه، ابومحمد حسن بن احمد بن متويّه، متكلم معتزلی نيمۀ اول سدۀ ٥ ق. از زندگانی او اطلاعی در دست نيست. همين اندازه می‌دانيم كه شاگرد قاضی عبدالجبار همدانی (د ٤١٥ق) بوده و از طبقۀ دوازدهم معتزليان محسوب شده است (حاكم جُشَمی، ٣٨٩؛ ابن مرتضی، ١١٩). در منابع متأخر بی‌آنكه به مأخذی استناد كنند، وفات او را ٤٦٨ق / ١٠٧٥م يا ٤٦٩ق ذكر كرده‌اند (بدوی، ٣٩٤؛ منجد، ٤ / ٤٢) كه چندان قابل اعتماد نيست و هيچ قرينه‌ای آن را تأييد نمی‌كند.

آثـار

از آثار ابن متويه اين كتابها را می‌شناسيم: ١. التذكرة فی احكام الجواهر و الاعراض (GAS, I / ٦٢٧) يا التذكرة فی لطيف الكلام (ابن مرتضی، همانجا). در سدۀ ٦ق دانشمندی ناشناس بر اين كتاب شرحی نوشته است كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران موجود است ( نشريۀ كتابخانه مركزی، ٢ / ١٥٦). اين كتاب در ١٩٧٥م به كوشش ساسی نصرلطف و فيصل عون در قاهره به چاپ رسيده است؛ ٢. المحيط يا المجموع المحيط بالتكليف (GAS، همانجا) يا المجموع من المحيط بالتكليف (عبدالكريم عثمان، ٥٥٢) كه تدوين و تلخيص و تنقيح كتاب المحيط بالتكليف قاضی عبدالجبار است. اين كتاب در ١٩٦٥م به كوشش هوبن در بيروت و در همان سال به كوشش عمر سيد عزمی در قاهره به طبع رسيده است؛ ٣. كتاب الكفاية يا الكفاية فی علم الكلام، (GAS، همانجا؛ نشريۀ كتابخانۀ مركزی، همانجا). از اين كتاب اثری در دست نيست، ولی ابن ابی الحديد عباراتی از آن در شرح نهج البلاغة نقل كرده است (٦ / ٣٧٦-٣٧٧، ٧ / ١٠، ١٣ / ٣١٥-٣١٦)؛ ٤. المحيط فی اصول الدين (ابن مرتضی، همانجا)، كه ظاهراً بايد همان كتاب المحيط بالتكليف قاضی عبدالجبار باشد (زرزور، ٢٦، حاشيه)؛ ٥. كتاب التحرير كه در كتاب المعتمد فی اصول الدين محمود بن ملاحمی از آن نقل شده است (EI٢, S, ٣٩٣).
از آراء كلامی ابن متويه اعتقاد او به عصمت علی (ع) است، بی‌آنكه عصمت را شرط امامت بداند. ابن ابی الحديد به نقل از كتاب الكفاية در اين باره می‌نويسد: به عقيدۀ محمد بن متويه، علی (ع) معصوم است، ولی واجب العصمة نيست و عصمت شرط امامت نيست. ميان دو تعبير «زيد معصوم است» و «زيد واجب العصمة است» بايد تفاوت گذاشت، زيرا مقصود از دومی اين است كه زيد امام است و چون از شرايط امام معصوم بودن است، بنابراين واجب است كه زيد معصوم باشد و فرق ميان نظر شيعه و معتزله در همين نكته است (ابن ابی الحديد، ٦ / ٣٧٦-٣٧٧).

مآخذ

ابن ابی الحديد، عبدالحميد بن هبةالله، شرح نهج البلاغة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٩٦٠-١٩٦١م؛
ابن مرتضی، احمدبن یحیی، طبقات المعتزلة، به كوشش زوزانا ديوالد ويلتسر، بيروت، ١٣٨٠ق / ١٩٦١م؛
بدوی، عبدالرحمن، مذاهب الاسلاميين، بيروت، ١٩٧١م؛
حاكم جشمی، «شرح العيون»، فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة، به كوشش فؤاد سيد، تونس، ١٣٩٣ق / ١٩٧٤م؛
زرزور، عدنان، مقدمه بر متشابه القرآن قاضی عبدالجبار همدانی، قاهره، دارالتراث؛
عثمان، عبدالكريم، نظرية التكليف، بيروت، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
منجد، صلاح‌الدين، معجم المخطوطات المطبوعة، بيروت، ١٣٩٨ق / ١٩٨٦م؛
نشريۀ كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران دربارۀ نسخه‌های خطی، به كوشش محمدتقی دانش پژوه و ايرج افشار، تهران، ١٣٤١ش؛
نيز:

EI٢, S;
GAS.

صمد موحد