بَحْرُالْعُلوم، ابوالعیاش عبدالعلی محمد بن نظام‌الدین انصاری لکهنوی (١١٤٤-١٢ رجب ١٢٢٥ق/ ١٧٣١-١٣ اوت ١٨١٠م)، فقیه حنفی مذهب و متکلم هندی که به زبان فارسی و عربی را نیک می‌دانست. زبان ‌فارسی به عنوان زبان‌نگارش در خاندان او که همه اهل علم بودند، و نیز انتساب وی به قبیلۀ انصاری، می‌تواند نشانۀ خویشاوندی با خاندان مشهور خواجه عبدالله انصاری در هرات باشد که در گذشته‌های دور به هند رفته، و در آنجا ساکن شده‌اند.
بحرالعلوم در ١٧سالگی پدر خود را که نخستین استاد او بود، از دست داد. کمال‌الدین فتحپوری از شاگردان پدرش، چون اشتیاق و پشتکار او را در مطالعه و بحث علمی دید، هدایتش را برعهده گرفت و دیری نپایید که وی سرآمد گردید و در زادگاه خود، لکهنو به تدریس پرداخت؛ اما در پی یک درگیری، ناگریز آنجا را ترک کرد و به شاهجهانپور رفت (ﻧﻜ : عبدالحی، ٧/ ٢٨٩-٢٩١). وی پس از ٢٠ سال اقامت در آن دیار، به سبب مرگ والی، با همراهان و شاگردان به رامپور سفر کرد و ٤ سال از احترام برخوردار بود، تا آنکه حاگک رامپور و دیگر از عهدۀ مخارج او و کسان و شاگردان و مراجعانش برنیامد. از این‌رو، به تقاضای صدرالدین بردوانی و نیز دعوت حاکمان انگلیسی به بوهار رفت (همو، ٧/ ٢٩١-٢٩٢؛ رحمان‌علی، ١٢٣)، اما پس از آنکه میان او و صدرالدین رنجشی پدید آمد، به دعوت محمدعلی‌خان، والی کرنائک به مدارس رفت و به تدریس مشغول شد (همانجا). وی در آنجا مورد احترام فراوان قرار گرفت و لقب بحرالعلوم یافت (اظهر، ٢٩٧).
بحرالعلرم در ٨٣ سالگی در مدارس درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد. او از حالات عرفانی هم نقل شده است (واصف، ٥٣). صاحب نزهة الخواطر او را دانشمندی خوش‌بیان و توانا در تدریس، شجاع و بخشنده وصف کرده است، چنانکه همۀ اموال خود را به شاگردان و اهل علم می‌بخشید و جز اندکی برای گذرانِ خانواده‌اش نمی‌گذاشت. نگاهی به زندگی پرماجرا و بسیاریِ همراهان و شاگردان که در سفرها با او بودند، گواهی بر این نسبتها تواند بود (ﻧﻜ : عبدالحی، ٧/ ٢٩٣).

آثار

تألیفات بحرالعلوم بیشتر شرح و تفسیر و حاشیه‌نویسی برآثارگذشتگان است:

الف ـ چاپی

الارکان الاربعة (لکهنو، ١٣٠٩ق). نزلات سنة (هند، ١٢٩٩ق). تنویرالمنار، شرح بر منار الاصول نسفی در اصول فقه به فارسی (١٨٧٧م). الحاشیة علی الحاشیة الزاهدیة الجلالیة (لکهنو، ١٨٧٢م). الحاشیة علی الحاشیة القطبیة (دهلی، ١٢٩٣ق/ ١٨٧٥م). الحاشیة على شرح المواقف (لکهنو، ١٨٧٦م). حاشیه بر شرح هدایةالحکمۀ صدرالدین شیرازی با نام الحاشیة على الصدرا (لکهنو، ١٢٦٢ق/ ١٨٤٦م). حاشیه بر مثنوی (بمبئی، ١٢٩٣ق، نیز ١٣٤٠ق). التعلیقات على شرح‌سلّم العلوم (دهلی، ١٣٠٩ق). شرح مثنوی معنوی (لکهنو، ١٢٩٣ق). فروزانفر در احادیث مثنوی خود این اثر را پیش‌رو داشته، و در باب آراء بحرالعلوم دربارۀ احادیثِ به کار رفته در مثنوی، با نظر انتقادی نگریسته است (ﻧﻜ : ص ١، مقدمه). فواتح‌الرحموت فی شرح مسلم الثبوت، دراصول فقه (لکهنو، ١٢٩٥ و ١٣٢١ق، قاهره، ١٣٢٢ق). هدایةالصرف، در نحو (دهلی، ١٣٢٦ق/ ١٩٠٨م).

ب ـ خطی

١. الحاشیةعلى حاشیة میرزاهد بر شرح‌ مواقف ایجی (بانکیپور، ﺷﻤ ٥٤٨)؛ ٢. شرح‌ برالافق المبین میرداماد (ﻧﻜ : GAL, S, II/ ٥٨٠)؛ ٣. قیامت‌نامه، به‌فارسی (ﻧﻜ : رضوی، I/ ١٠١-١٠٢)؛ ٤. رساله در وحدت وجود (توحید)، به فارسی (ﻧﻜ : آستان...، ٤/ ١٥٢؛ نوشاهی، ١٥٠).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
اظهر، ظهوراحمد، «سلطنت مغلیه کازوال»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٩٧٢م، ج٢؛
رحمان علی، محمد عبدالشکور، تذکرۀ علمای هند، لکهنو، ١٩١٤م؛
عبدالحی، نزهةالخواطر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛
فروزانفر، بدیع‌الزمان، احادیث مثنوی، تهران، ١٣٣٤ش؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاکستان، کراچی، ١٣٥٢ش؛
واصف‌مدراسی، محمدمهدی، حدیقةالمرام، ترجمۀ سخاوت مرزا،کراچی، ١٩٧٩-١٩٨٢م؛
نیز:

Bankipore;
GAL,S;
Radavî, Q, H., Catalogue of the Persian Manuscripts in the Bûhâr Library, Calcutta, ١٩٢١.
لیلا میرآقاسی